Έζησα τουλάχιστον μια 5-ετία προβάλλοντας την ονομασία Ελαιώνας στη φαντασία μου με διαφορετικές εκδοχές. Παρήγαγα διαφορετικά αναπτύγματα εικόνων από τα στοιχεία που είχα για την ιστορία , τις ερμηνείες μου, τις προσδοκίες και τις υποθέσεις για την εικόνα της περιοχής.
Δεν αποφάσιζα εντούτοις να επισκεφτώ την περιοχή, ανέβαλα να αξιολογήσω και να κατανοήσω αυτό που θα έβλεπα.
Φέτος περπάτησα σε ένα κομμάτι του Ελαιώνα, πιστεύοντας ότι το περπάτημα θα ήταν το μέσο να υλοποιήσω χωρικά την πορεία της νόησής μου, όσο το δυνατόν πιο αναλυτικά, βήμα-βήμα. Το σώμα θα πατούσε πάνω στα αναπτύγματα της αντίληψής μου.
Προς μεγάλη μου έκπληξη όμως, ενώ περπατούσα, αισθανόμουν να μην αλλάζει τίποτα. Δεν έβλεπα να υλοποιείται χωρικά κανένα σημαινόμενο των στοιχείων που είχα στη νόησή μου για την περιοχή. Δεν έβρισκα σε άμεση θέα κανέναν ελαιώνα, δεν έβρισκα αρχαία ίχνη. (ακόμα και οι βιομηχανίες έμοιαζαν να λειτουργούν σιωπηλά σαν φαντάσματα).
Ένιωσα ξαφνικά ότι οι λέξεις-ονόματα που είχα στο νου, έχαναν το νόημά τους, γίνονταν κενές μορφολογίες, λεττριστικές. Χρησίμευαν απλώς για να δικαιολογήσουν ένα χωρικό συντακτικό, απαραίτητο για να λειτουργήσει η πόλη.
(Η σχέση από την άλλη των υπαρχόντων δομικών στοιχείων ήταν παράταιρη, δεν έβγαζε κάποιο νόημα.)
Στο μυαλό μου το τοπίο γύρω μου δεν ήταν χώρος. Παρέμενε μια δισδιάστατη προβολή. Με όποια παραμόρφωση επιφέρει η μέθοδος αποτύπωσης της.
Ο Ελαιώνας μοιάζει με ένα τεράστιο χαρτί, όπου η πόλη προβάλλει κομμάτια της ιστορίας της, των προσδοκιών της, του ίδιου της του εαυτού.
Τα όποια εναπομείναντα -δεν ξέρω που κρυμμένα- αρχαιολογικά ευρήματα, ίχνη κατόψεων, δρόμων, αλλά και τα χαμένα ίχνη της αρχαιότητας είναι προβολές πραγματικών κάποτε χωρικών αντικειμένων και δομών. Προβολές όμως είναι και οι τρόποι που εμείς αντιλαμβανόμαστε και ανασυνθέτουμε νοητικά το αρχαίο μας παρελθόν στην περιοχή.
Τα ίχνη των ελαιόδεντρων, είτε σαν κομμένοι κορμοί, είτε σαν χαμένα σημεία αναφοράς είναι γεωμετρικές προβολές. Είναι παράλληλα νοητικές προβολές των επιθυμιών μιας πόλης να αναπνεύσει.
Η σκαμμένη θεμελίωση ενός τερατώδους εμπορικού κέντρου δεν μοιάζει ακόμα χώρος. Κραυγάζει σαν γεωμετρική προβολή ενός επερχόμενου φουσκωμένου όγκου έτοιμου να εκραγεί. Είναι μια προβολή μιας ανυπόμονης υστερικής οικονομικής αντίληψης. Είναι η προβολή των πολιτικών οραμάτων για μια «δυνατή» κοινωνία, δέσμια κι αυτή με τη σειρά της σε μια άλλη ατυχή προβολή μιας ατυχούς ερμηνείας για το τι σημαίνει «δυνατή και πλούσια κοινωνία».
Ο σταθμός του μετρό, ένας σταθμός στο πουθενά, σε ένα αχανές επίπεδο όπου δεν ορίζεται χώρος, προηγείται του χώρου. Σαν να γράφουμε πρώτα ένα επίρρημα που να δείχνει το μέσο, περιμένοντας κάποια στιγμή να έρθουν το υποκείμενο και το ρήμα να το συντάξουν, κουμπώνοντας πάνω του.
Το μετρό είναι μια σημειακή προβολή της επιθυμίας να συνδεθεί η πόλη με τις ίδιες της τις προσδοκίες.
Η ίδια η πόλη μοιάζει να ζει μια προβολή, μια αποτύπωση ενός πραγματικού κόσμου, που βρίσκεται κάπου αλλού.
Στον Ελαιώνα , στο πέρασμα του χρόνου, καθένας έχει κάνει τις δικές του προβολές, τις δικές του δισδιάστατες αποτυπώσεις των ποθητών του πραγματικών αντικειμένων. Το θέμα είναι πως αξιολογεί και διαχειρίζεται κανείς αυτές τις προβολές.
Δεν ξέρω απόλυτα τι πρέπει να γίνει στον Ελαιώνα, ξέρω όμως πως ο Ελαιώνας πρέπει να γίνει χώρος. Ο χώρος δεν είναι πάντα τρισδιάστατος. (Ιδίως όταν η τρισδιάστατη σύνταξη είναι κενή νοήματος, όπως είπαμε στην αρχή.) Δεν είναι όμως και νοητική ερμηνεία, νοητική προβολή και αποτύπωση.
Ο Ελαιώνας δεν θα γίνει χώρος με το να αποκτήσει τρισδιάστατα άκαμπτα χωρικά αντικείμενα με δεδομένες δομές και μορφές, αλλά με το να αποκτήσει ουσιώδη για την πόλη νοήματα στο χωρικό συντακτικό του.
Ο Ελαιώνας θα μπορούσε να παραμείνει μια πλατφόρμα προβολών, όχι όμως σαν θραύσματα διαφορετικών μεθόδων και αντικειμένων αποτύπωσης, αλλά σαν ένα μωσαϊκό ευέλικτων δομών που να μπορούν να ανασυνθέτουν τα πραγματικά αντικείμενα που προβάλλονται. Τα αντικείμενα αυτά είναι οι ανάγκες και οι επιθυμίες μια βιώσιμης πόλης εκφρασμένα χωρικά.
Το ζητούμενο δηλαδή είναι από αυτές τις προβολές να μπορούν να αναγεννιούνται χώροι με νόημα ουσιώδες για τους κατοίκους της πόλης.
Για το σκοπό αυτό είναι απαραίτητο οι ευέλικτες αυτές δομές να υποδέχονται την ενεργή χωρική σημασιοδότηση από την σωματική παρουσία και έκφραση των πολιτών, το πιο σημαντικό δηλαδή πραγματικό αντικείμενο, το ίδιο το σώμα αυτής της πόλης.
Λάζαρη Μαύρα
αρχιτέκτων