O πόνος, που δεν έχει σημασία
κι όμως θεμελιώνει σημασίες –
αν είναι ακόμα αιώνιος ο άνθρωπος.
Διονύσης Καψάλης ,
Ο κρότος του χρόνου.
Θα ξεκινήσω την εισήγησή μου από τη βόλτα που κάναμε ένα Σάββατο μεσημέρι με την ομάδα που είχε δημιουργηθεί για να καταλήξει σε αυτό το συμπόσιο τον Οκτώβριο. Aπό τα γραφεία των εκδόσεων Futura κατευθυνθήκαμε προς τον σταθμό του μετρό, την πλατεία Καραισκάκη, μετά χωθήκαμε μέσα στη καρδιά του Mεταξουργείου: οίκοι ανοχής κινέζικα μαγαζιά κενά οικόπεδα εγκαταλειμμένα κτίρια. Στο δρόμο ίσως επειδή έβρεχε είχε μια ησυχία, μια σιωπή, λίγοι περαστικοί κυρίως μετανάστες η αυτοί που έβγαιναν από τους οίκους ανοχής. Eπισκεφτήκαμε ένα αρχιτεκτονικό γραφείο που ήταν δίπλα σ ένα κινέζικο μάρκετ, στη συνέχεια κατευθυνθήκαμε στην πλατεία Αυδή και είδαμε το νέο κτίριο κατοικιών της ΓΕΚ, που καταλαμβάνει ένα ολόκληρο οικοδομικό τετράγωνο. Φαντάζει αποξενωμένο από τη γύρω περιοχή. Για την ώρα όπως μάθαμε ελάχιστα διαμερίσματα έχουν πουληθεί σε πολύ υψηλές τιμές . Μετά συνεχίζοντας τη διαδρομή, βγήκαμε στη Πειραιώς όπου ήταν σταματημένη σε θέση περίοπτη η κλούβα της αστυνομίας κα οι αστυνόμοι στις γωνίες των δρόμων. Χωθήκαμε στη Σοφοκλέους και συνεχίσαμε στη Μενάνδρου περάσαμε από το κέντρο Αστέγων, και συνεχίσαμε, είδαμε και αισθανθήκαμε αυτό που διανοητές επισημαίνουν, την μετααποικιακή συνθήκη, άνθρωποι πεταμένοι σαν σκουπίδια η και μαζί με τα σκουπίδια στους δρόμους. Υπήρχε στο χώρο πόνος . Άνθρωποι σε κατάσταση εκτάκτου ανάγκης . Όλοι μαζί στο δρόμο. ……Η κατάσταση πολύ διαφορετική από 4 χρόνια πριν που έκανα το βίντεο και ερχόμουνα εδώ καθημερινά. Σίγουρα αυτό που χρειαζόταν δεν ήταν η αστυνομία, άλλα ήταν. Μετά βρεθήκαμε στην Αριστοφάνους από δω άρχιζαν τα κέντρα διασκέδασης και συνέχιζαν εως το Μοναστηράκι.
Μεταξουργείο, Ομόνοια, Μοναστηράκι, Γκάζι. Οι περιοχές αυτές αποτελούν ιστορικούς και αρχαιολογικούς χώρους ενώ ταυτόχρονα είναι η «εικόνα του κέντρου της πόλης» καθώς είναι πέρασμα και προσωρινή διαμονή για τους επισκέπτες-τριες της Αθήνας.
Εδώ στη καρδιά της Αθήνας, έχει αναπτυχθεί μια ιδιόμορφη συνθήκη που αφορά αφενός την εγκατάσταση ή την προσωρινή διαμονή μεταναστών, «χωρίς χαρτιά», με την παράλληλη ανάπτυξη της πολιτισμικής βιομηχανίας και τη παράλληλη αγορά ακινήτων για την κατασκευή κατοικίας.
Το κέντρο της Αθήνας μετασχηματίζεται μέσα από αυτές τις συνθήκες οι οποίες εμφανίζονται ιδιόμορφες και συχνά βίαιες.
Η καλλιτεχνική και πολιτιστική πρακτική παίζουν βασικό ρόλο και χρησιμοποιούνται για να προάγουν την ανάπτυξη της μεταφορντικής οικονομίας. Η κύρια καλλιτεχνική πρακτική στην περιοχή είναι τα κέντρα διασκέδασης.
Στο «θεε προστάτη και εκδικητή αυτής της αγιας γης και η ασπόνδυλη ασθματική πόλη εξακολουθεί την αυτοκαταστροφή» , ο Αριστομένης Προβελέγγιος γράφει για την Αθήνα «……..το πολυστρώσιμο το πολυκτίσιμο «πολιτεία στο ρεύμα» (η ville en derive αν μου επιτρέπετε). Εν τούτοις, σας διαβεβαιώ πως κατευθύνσεις και προγράμματα για διέξοδο από το χάος υπάρχουν όπως και δυνατότητες , όχι μόνο υψηλών στόχων, όχι μόνο δημιουργικού ενδιαφέροντος, αλλά ίσως και κυρίως ζωογόνα για την οικονομία, την κοινωνική ζωτικότητα και ακόμα για τη σχέση με τη φύση και την ιστορία τη δημιουργική φαντασία, τη γεωγραφική και μορφολογική μας πραγματικότητα. Αλλά πώς να ταράξεις τη ρουτίνα και το κατεστημένο (αδράνεια , συμφέρον διανοητική τεμπελιά); (ο Οδοιπόρος προς τη πηγή κείμενα πολεοδομικου στοχασμού )
Τα ζητήματα που αυτή τη στιγμή αντιμετωπίζει το ιστορικό κέντρο είναι επείγοντα, αφορούν ευαίσθητες κοινωνικά ομάδες, μετανάστες χωρίς χαρτιά, παιδιά που κατοικούν πολλές φορές σε άθλιες συνθήκες, εκδιδόμενες γυναίκες ,τσιγγάνους.. Αφορούν το δημόσιο χώρο και την εξαθλίωσή του, τους δρόμους, τις πλατείες, τα κενά οικόπεδα. Εντοπίζονται στην εγκατάλειψή πολλών κτιρίων από τους ιδιώτες και το κράτος, την εγκατάλειψη του δημόσιου χώρου(δρόμοι πλατείες καινά οικόπεδα), την απουσία υλοποίησης προγραμμάτων και μελετών από το δήμο και από το υπουργείο περιβάλλοντος που να αφορούν το κέντρο της πόλης, τις συνθήκες κατοίκησης.
Τροφή από τα σκουπίδια, ύπνος στα υγρά χαλάσματα, οι συνθήκες υποβαθμίζονται ταχύτατα, δημιουργώντας τη μαγιά για ένα κοινωνικό ξέσπασμα.
Η όλη κατάσταση θυμίζει ένα μπλεγμένο κουβάρι που το νήμα πρέπει να ξετυλιχθεί για να γίνει κατανοητό τι συμβαίνει, καθώς όλα εξελίσσονται ραγδαία.
Η εξάπλωσή του φαινομένου του εξευγενισμού παρατηρήθηκε σε μια συνέχεια περιοχών που είχαν ως ως κύριο χαρακτηριστικό την εγκατάλειψη των βιοτεχνικών χρήσεων, ξεκινώντας από του Ψειρή ακολουθώντας τον άξονα της Πειραιώς προς το Γκάζι και στο Μεταξουργείο. Κάθε μία από αυτές τις περιοχές ενώ έχει τις δικές της ιδιαιτερότητες, αν και παρατηρούνται αρκετά κοινά. Όταν το 1998 βγήκε το πολεοδομικό διάταγμα για την περιοχή Ψειρή υπήρχαν αρκετά εργαστήρια δέρματος αλλά και μικρά εργαστήρια από παραδοσιακά επαγγέλματα όπως γραμμόφωνα εργαστήρια ορείχαλκου, κάρα, τυπογραφεία. Υπήρχαν και κάτοικοι, ήταν κάποιες παλιές αθηναικές οικογένειες σχετικά χαμηλού εισοδήματος που συνέχιζαν να μένουν στη περιοχή σε παλιά νεοκλασικά. Τότε άρχισαν να εμφανίζονται και οι πρώτοι μετανάστες αλλά και κάποιοι κυρίως καλλιτέχνες η αρχιτέκτονες που έβρισκαν χώρους με πολύ χαμηλό ενοίκιο και ανακάλυπταν μια ιδιαίτερη περιοχή .
Έως το 2004 τα περισσότερα από τα εργαστήρια δέρματος αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν την περιοχή αλλά και τα περισσότερα από τα παραδοσιακά εργαστήρια η έκλεισαν η μετεγκαταστάθηκαν, διότι συνήθως οι χώροι όπου βρίσκονταν ενοικιάστηκαν από τα κέντρα αναψυχής σε πολύ υψηλές τιμές και πολλές από τις μονοκατοικίες μετατράπηκαν και αυτές σε μπαρ και εστιατόρια τα οποία τοποθετήθηκαν ανεξέλεγκτα σε όλα τα ισόγεια της περιοχής, χωρίς κανένα περιορισμό. Την ίδια περίοδο αρκετοί χώροι τέχνης εγκαταστάθηκαν στην περιοχή. Στους τελευταίους ορόφους των κενών πλέον από τις βιοτεχνίες κτιρίων της περιοχής μια νέα τάση παρατηρήθηκε καθώς άρχισαν να εμφανίζονται τα πρώτα lofts τα οποία συνήθως μεσίτες πουλούσαν σε αρκετά υψηλές τιμές. Νέοι κάτοικοι συνήθως με καλλιτεχνικές τάσεις αλλά υψηλού εισοδήματος ήλθαν και εγκαταστάθηκαν στην περιοχή. Τα κέντρα διασκέδασης πολύ γρήγορα παρήκμασαν και φθάρθηκαν καθώς ένας νέος πόλος διασκέδασης άρχισε να αναπτύσσεται στο Γκάζι.
κατοικείται από τουρκόφωνους μουσουλμάνους, πολλοί αθίγγανοι, παλιές αθηναϊκές οικογένειες, βιοτεχνικά εργαστήρια, μετανάστες. Tότε δειλά εμφανίζονται κάποιοι καλλιτέχνες στη γειτονιά καθώς και τα πρώτα gay bar της περιθωριοποιημένης gay κοινότητας. Στην περιοχή υπάρχουν καφενεία, ταβέρνες και το 87ο σχολείο διαπολιτισμικής εκπαίδευσης. Είναι μια γειτονιά σχεδόν «κρυμμένη» πίσω από το όριο της οδού Πειραιώς με τον δικό της ρυθμό. Οι τουρκόφωνοι μουσουλμάνοι, εσωτερικοί μετανάστες είχαν επιλέξει την περιοχή λόγω των φτηνών ενοικίων που προσφέρονταν συνέπεια της ατμοσφαιρικής ρύπανσης από το εργοστάσιο Φωταερίου και της δυνατότητας για εργασία όπως αναφέρεται σε έρευνα 2.000 με 2.500 χιλιάδες τουρκόφωνοι μουσουλμάνοι κατοικούν στην περιοχή (2001) .
Σήμερα πολλοί έχουν φύγει για άλλες περιοχές της πόλης και άλλοι ξαναγυρίζουν στη Θράκη. Παρ όλα αυτά αισθητή παραμένει η παρουσία τους στην ευρύτερη περιοχή. Από ανέκαθεν το κέντρο της Αθήνας λειτούργησε και λειτουργεί ως καταφύγιο. Οι δικοί κι οι ξένοι βρίσκονταν μαζί. Άλλοτε ήταν πρόσφυγες από τη Μ Ασία αργότερα εσωτερικοί μετανάστες τώρα οι σύγχρονοι εκτοπισμένοι στην εξορία της μητρόπολης Αθήνας. Αναζητούν δουλειά, σπίτι , γνωστους. Οι αντίξοες συνθήκες κατοίκησης , η στενότητα των χώρων τα προβλήματα φωτισμού αερισμού τους αναγκάζουν να περνούν πολλές ώρες στους δημόσιους χώρους της πόλης σε πάρκα, πλατείες δρόμους. Γίνονται οι κατ εξοχήν χρήστες του δημόσιου χώρου της Αθήνας. Από την εποχή που άρχισαν τα κύματα των εκ-τοπισμένων να έρχονται στην Ελλάδα και ιδιαίτερα στην Αθήνα 1990 γίνεται φανερό ότι δεν έχουν καλυφθεί ούτε στο ελάχιστο οι ανάγκες για στέγαση. Ετσι πολλοί κατοικούν στο δρόμο που σημαίνει στο δημόσιο χώρο, πλατείες, πάρκα η με πολλούς άλλους σε χώρους τους οποίους ενοικιάζουν με το βράδυ η σε εγκαταλειμμένα κτίρια. Συνήθως η στέγαση αυτή πραγματοποιείται στο κέντρο της πόλης και στις ευρισκόμενες πλησίον του κέντρου περιοχές. Τη συνθήκη αυτή ευνοούν ο πολεοδομικός ιστός, πολύπλοκος και πυκνός σε αυτή την περιοχή, με τις στοές τα σκαλιά τους στενούς δρόμους, η πολλαπλότητα των κτιρίων, η ύπαρξη πολλών εγκαταλειμμένων χώρων, ο εμπορικός χαρακτήρας της περιοχής , η ύπαρξη της αγοράς των υπαίθριων αγορών οι απερίφρακτοι αρχαιολογικοί χώροι . Στους χώρους αυτούς η συνύπαρξη διαφορετικών ανθρώπων δημιουργεί κατώφλια επικοινωνίας. Οι κατοικήσεις αυτές έχουν ρευστό μεταβαλλόμενο χαρακτήρα διότι μόλις γίνουν αντιληπτές διώκονται από την αστυνομία και οι διωκόμενοι(πλατεία Κουμουνδούρου 1998) αναζητούν ένα νέο χώρο να τους φιλοξενήσει. (Φ)
Η χωροθέτηση του ΟΚΑΝΑ , του κέντρου αστέγων, στην ίδια περιοχή συμβάλλει στο να δημιουργηθούν προβλήματα.
Ο νομάρχης Αττικής στις 30 Σεπτεμβρίου 2008 διαπιστώνει για τα προβλήματα του κέντρου «μια απαράδεκτη κατάσταση γκετοποίησης και καταπάτησης κάθε έννοιας ατομικών και ανθρωπίνων δικαιωμάτων για έλληνες και ξένους …» . Ο καλλιτεχνικός διευθυντής του εθνικού ζητάει από τον πρωθυπουργό της χώρας την προσωπική του παρέμβαση για να προστατευτεί η λειτουργία του ανακαινισμένου συγκροτήματος της Αγ. Κωσταντίνου ….ενώ φέρνει την ελπίδα ότι ένα τόσο μεγάλο έργο μπορεί ν αλλάξει την εικόνα της ευρύτερης περιοχής (Ο Κ. Ρηγόπουλος στο άρθρο του οι άγριες σκηνές του Εθνικού, Εγκλημα βία και ναρκωτικά απειλούν τους θεατές)
Το REmap 1, πραγματοποιείται παράλληλα με την 1η Biennale της Αθήνας πρόκειται για ένα επενδυτικό σχέδιο στο Μεταξουργείο με πολλά ακίνητα στα οποία είναι εμφανή τα ίχνη των εκδιωχθεντων κατοίκων που εμφανίστηκε ως καλλιτεχνικό γεγονός και μάλιστα της πρωτοπορίας μπερδεύοντας ηθελημένα νοήματα όπως ψυχογεωγραφικούς χάρτες, κοινωνικά δίκτυα .
Το REmap 2 εμφανίζεται στους ίδιους και σε επιπλέον χώρους που έχουν στο μεταξύ αγοραστεί, πιο υποψιασμένο παράλληλα με τις επιχειρήσεις σκούπα της αστυνομίας . Προγραμματίζεται αρχιτεκτονικό συνέδριο που μιλάει για αναζήτηση του ρόλου της αρχιτεκτονικής στην μελλοντική αστική ταυτότητα που αναβάλλεται. Αντ αυτού από την εταιρεία του συγκεκριμένου επενδυτή πραγματοποιείται αρχιτεκτονικός διαγωνισμός για κενό οικόπεδο για την κατασκευή κτιρίου για ιδιωτικές φοιτητικές εστίες στον οποίο παίρνουν μέρος πολλοί αρχιτέκτονες απ όλο τον κόσμο.
Οι επιχειρήσεις «σκούπες της αστυνομίας στους δρόμους συνεχίζονται από την άνοιξη ,οι εξώσεις των προσωρινών κατοίκων των εγκαταλειμμένων κτιρίων(παλιό εφετείο ) , το κυνήγι των μαύρων πωλητών , προωθούνται οι επαναπροωθήσεις και απομάκρυνση των ξένων σε ειδικούς χώρους υποδοχής(στρατόπεδα συγκέντρωσης). Το κτίριο του παλαιού Εφετείου τη Σωκράτους μετά την βίαιη επιχείρηση εκκένωσης έχει σφραγιστεί καθώς και πολλά άλλα κτίρια στη Βερανζέρου στην Αγ. Κωσταντίνου στη Βικτωρος Ουγκώ, στη Δεληγιάννη που είχαν καταληφθεί έχουν σφραγιστεί με λουκέτα. Μια νέα μετακίνηση δημιουργείται . Προς το παλαιό κτίριο του ΙΚΑ στη Πειραιώς και τη πλατεία Κουμουνδούρου όπως και το λοφακι στον πεζόδρομο της Ερμού που είναι γεμάτη χαρτόκουτα
Πρόσφατα (ανοίγει το Εθνικό) η Ταινιοθήκη στον παλαιό κινηματογράφο Λαίς. κλπ της Αγ.Κωσταντίνου
Ο κοινωνιολόγος Δημήτρης Παρσάνογλου συλαμβάνεται επειδή τόλμησε να διαμαρτυρηθεί για τον άγριο ξυλοδαρμό μετανάστη από αστυνομικούς το Σάββατο 17 Οκτωβρίου το απόγευμα. Η αυτονόητη παραίνεση προς τα όργανα ότι αφού έχουν ακινητοποιήσει τον μετανάστη δεν χρειάζεται να τον χτυπούν ηταν η αιτία για να τον συλλάβουν για εξύβριση και να τον κρατήσουν 2 νύχτες στο κρατητήριο .
H αστυνομία θα είναι παντού ανακοινώνει από τη πρώτη στιγμή ο υπουργος προστασίας του πολίτη Μιχαλης Χρυσοχοιδης. Τις προηγούμενες ημέρες η συνοδος αντιμεταναστευτικών και αντιρατσιστικών οργανώσεων διαχωρίζει τη θέση της εκφράζοντας την αντίθεσή της και τοποθετείται κατά του διακυβερνητικού φορουμ που επικεντρώνει το ενδιαφέρον του στην ανάπτυξη.
Αντί αυτού τι άλλο θα μπορούσε να γίνει; Μήπως διαχωρίζονται οι ζωές των ανθρώπων σε αυτές που έχουν αξία και σε αυτές που δεν έχουν που βρίσκεται λοιπόν ο λόγος για ανθρώπινα δικαιώματα πως είναι δυνατόν οι ξένοι να θεωρούνται μιαροί και πολιτισμικά ασύμβατοι, υπεύθυνοι για την εγκληματικότητα τη πορνεία και τα ναρκωτικά , πως είναι δυνατόν τα κοινωνικά προβλήματα να λύνονται στο κέντρο της πόλης από την αστυνομία; Είναι γνωστός ο χαμηλός αριθμός έγκρισης ασύλου(εκκρεμούν η εξέταση πανω από 30.000 αιτήσεων ασύλου τα νεα αιτήματα ασύλου το 2008 πλησίασαν τα 2.000 ΥΑ.
Στα πλαίσια του εξευγενισμού ξένοι και Έλληνες διάσημοι αρχιτέκτονες σχεδιάζουν κτίρια για το Μεταξουργείο εδώ και καιρό. Το ζήτημα όμως δεν είναι ένα νέο κτήριο στο Μεταξουργείο το οποίο θα υπερκαλύψει μάλιστα ένα κενό χώρο, ούτε η φιλανθρωπία που υπάρχει στα πλαίσια της κοσμοπολιτικής που είναι διαχείριση της ζωής στο όριο. Ποιος θα μπορούσε να είναι ένας δημιουργικός ρόλος της τέχνης και της αρχιτεκτονικής στη περιοχή; Μπορούν εάν θέλουν να δώσουν φωνή και χώρο σε όσους καταδικάζονται στη σιωπή στα πλαίσια της κυρίαρχης ηγεμονίας ;
Mέσα από συλλογικά project , μέσα από νέες πρακτικές , μέσα από έρευνα μπορούν , να συνεργαστούν με τις κοινότητες των μεταναστών, να προχωρήσουν σε δράσεις στον χώρο και στη πόλη. Για να γίνει όμως αυτό οι εκτοπισμένοι, οι καλλιτέχνες, οι αρχιτέκτονες, οι κάτοικοι, πρέπει να δράσουν από κοινού. Θα μπορούσε ο δημόσιος χώρος να ανοίξει στη πόλη. Κενά κτίρια να γίνουν ξενώνες . Υφίστανται το ζήτημα της αποδοχής της αυτονομίας της διαφορετικότητας αποδοχή των κοινοτήτων της διασποράς μέσα στην εξορία της μητρόπολης.
Ο σχεδιασμός εδώ είναι πολυσήμαντος , γιατί πρόκειται για σχεδιασμό της πόλης. Έτσι ώστε η βόλτα να αποκτήσει κάποιο νόημα…
Ελενη τζιρτζιλάκη
Ελληνική Βιβλιογραφία:
Αραβαντινός, Α., (1997), ΠολεοδομικόςΣχεδιασμός, για μια Βιώσιμη Ανάπτυξη του Αστικού Χώρου, Αθήνα: Συμμετρία
Αραβαντινός, Α. (2002), Δυναμικές και Σχεδιασμός Κέντρων στην Πόλη των Επομένων Δεκαετιών-προς Συγκεντρωτικά ή Αποκεντρωτικά Σχήματα;, Αειχώρος, τ.1
Βαϊου, Ντ., Μαντουβάλου, Μ. και Μαυρίδου, Μ. (1995), Κοινωνική Ενσωμάτωση και Ανάπτυξη του Αστικού Χώρου στην Ελλάδα: Τα Τοπικά Δεδομένα στην «Ενωμένη Ευρώπη», Το Βήμα των Κοινωνικών Επιστημών, τ.16, σελ. 29-57
Βαϊου, Ντ., Μαντουβάλου, Μ. και Μαυρίδου, Μ. (1994), Το Ζήτημα της Αποβιομηχάνισης, Οικονομικός Ταχυδρόμος 20.10.1994, σελ.40-41
Βαιου Ντ. και Χατζιμιχάλης, Κ. (1977), Με την Ραπτομηχανή στην Κουζίνα και τους Πολωνούς στους Αγρούς. Πόλεις, Περιφέρειες και Άτυπη Εργασία, Αθήνα: Εξάντας,
Γεωργουλής, Δ. (επιμ) (2006), Συγκριτικές Προσεγγίσεις στη Θεωρία και τη Φιλοσοφία του Αστικού Σχεδιασμού, Αθήνα: Παπαζήσης
Kοσμάκη, Π., Λιάπης, Γ.,Λουκόπουλος, Δ., Μαντουβάλου, Μ., και Πολύζος, Γ., (1992) Ανάπλαση Κεντρικών Περιοχών Κατοικίας. Μελέτη Περίπτωσης Κάτω Πατήσια, Ερευνητικές Δημοσιεύσεις Ε.Μ.Π.
Λεοντίδου, Λ (1989), Οι Πόλεις της Σιωπής: Εργατικός Εποικισμός της Αθήνας και του Πειραιά, 1909-1940, Αθήνα: Πολιτιστικό Τεχνολογικό Ίδρυμα ΕΤΒΑ
Μαλούτας Θ. (επιμ.) (2000) Κοινωνικός και Οικονομικός Άτλας της Ελλάδας, Βόλος: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Θεσσαλίας
Μαλούτας Θ. (επιμ.) (1995) Βόλος. Αναζήτηση της κοινωνικής ταυτότητας, Θεσσαλονίκη: Παρατηρητής
Μαλούτας Θ., Οικονόμου Δ., (επιμ.) (1992) Κοινωνική δομή και πολεοδομική οργάνωση στην Αθήνα, Θεσσαλονίκη: Παρατηρητής
Μαλούτας Θ. (1990) Αθήνα, κατοικία, οικογένεια. Ανάλυση των μεταπολεμικών πρακτικών στέγασης. Αθήνα: ΕΚΚΕ / Εξάντας
Μαλούτας Θ., και Οικονόμου Δ. (επιμ.) (1988) Προβλήματα ανάπτυξης του κράτους πρόνοιας στην Ελλάδα. Χωρικές και Τομεακές Προσεγγίσεις, Αθήνα: Εξάντας,
Μαντουβάλου, Μ. (2000), Η Ανάπτυξη του Χώρου ως Κοινωνικό/Πολιτικό Διακύβευμα, Εισήγηση στην 2η Επιστημονική Ημερίδα Συλλόγων Φοιτητών Τμήματος Γεωγραφίας «Ελληνική Πόλη και Γεωγραφία Νέα Παραδείγματα στην Ερμηνεία και τον Σχεδιασμό», Μυτηλίνη,
Mαντουβάλου, M. (1996) Κέντρο Πόλης, Κοινωνική Ανισότητα, και Πολιτισμική Ετερότητα. Προκλήσεις για την Πολεοδομική Σκέψη, Μανδραγόρας, τ. 12-13
Mαντουβάλου, M. και Mαυρίδου, M. (1995), Αυθαίρετη Δόμηση: Μονόδρομος σε Αδιέξοδο, Δελτίο Συλλόγου Αρχιτεκτόνων, τ. 7, σελ. 588-571
Μαντουβάλου, Μ. (1992), Εισαγωγή σε Θέματα Αστικοποίησης και Ανάπτυξης του Αστικού Χώρου, σημειώσεις μαθημάτων θεωρίας, ΕΜΠ, Αθήνα
Μπίρης, Κ., (1999), Αι Αθήναι, Τέταρτη Έκδοση, Αθήνα: Μέλλισα,
Τζίκα- Χατζοπύλου, Α. (1998), Πολεοδομικό Δίκαιο, Αθήνα: ΕΜΠ,
Σαρηγιάννης, Γ. (2000), Αθήνα, 1830-2000, Εξέλιξη, Πολεοδομία Μεταφορές, Αθήνα: Συμμετρία,
Σαρηγιάννης, Γ. (1982), Η Νομοτέλεια της Εξέλιξης του Αστικού Τοπίου, Έκθεση Αττικό Τοπίο, ΥΠΠΟ
Ξενόγλωσση:
Atkinson, R and Bridge, G. (2005) (eds), Gentrification in a Global Context; the New Urban Colonialism, Ch. 1, Routledge, London and New York, pp. 1-17
Atkinson, R. (2004), The Evidence on the Impact of Gentrification: New Lessons for the Urban Renaissance?, European Journal of Housing Policy, Vol. 4, No. 1, pp. 107-131
Atkinson, R (2000), The Hidden Costs of Gentrification: Displacement in Central London, Journal of Housing and Built Environment, Vol. 15, No. 1, 307- 326
Beauregard, R., (1986), “The Chaos and Complexity of Gentrification”, in Smith, N. and Williams, P. (eds), Gentrification of the City, Ch. 3, London: Allen and Unwin Ltd, pp. 35-55
Beauregaurd, R. (1988), Voices of Decline; the Postwar Fate of US Cities, Blackwell Publishers, Oxford UK and Cambridge USA
Bondi, L. (1999), Gender, Class and Gentrification: Enriching the Debate, Environment and Planning D: Society and Class: Society and Space, Vol. 17, No1, pp. 261-282
Boston, T. and Ross, C. (2002), The Inner City; Urban Poverty and Economic Development in the Next Century, Transaction Publishers, New York and London
Coccossis, H. and Kyratsoulis, T. (1997), ‘Athens Urban Regeneration’, Working Paper for the Organisation for Economic Cooperation and Development/ Territorial Development Service (OECD/ TDS), available from: http://www.pap-thecoastcentre.org/Urb-Reg-Athens.doc, Retrieved on 25/8/2005, pp. 1-23
Economou, D. (1997), The Planning System and Rural Land Use Control in Greece: a European Perspective, European Planning Studies, Vol. 5, No. 4, pp. 461-476
Emmanuel, D. (1990), Trends in Housing Markets and Finance and Subsidy Systems in the 1980s: The Case of Greece, Urban Studies, Vol. 27, No. 6, pp. 931-949
Evaggelidou, M. (2002), The Athens Terra-Posidonia Project: Lessons Learned and Future Directions in Metropolitan Costal Planning, Coastal Management, Vol. 31, No. 1, pp. 201-212
Delladetsima, P.M., (2006), The Emerging Property Development in Greece and its Impact on Spatial Development, European Urban and Regional Studies, Vol. 13, No. 3, pp. 245- 278
Fainstein, S. (2000), The City Builders; Property Development in New York and London, 1980-2000, 2nd Edition, University Press of Kansas, Kansas
Fielding, N and Thomas, H. (2001), “Qualitative Interviewing”, in Gilbert, N. (2001), Researching Social Life, Sage, Ch. 8, London, Thousand Oaks, New Delhi, pp. 123-143
Freeman L. and Braconi, F (2004), Gentrification and displacement in New York City, Journal of the American Planning Association, Vol. 70, No. 1, pp.39-51
Hackworth, J. and Smith, N. (2001), The Changing State of Gentrification, Tijdschrift voor Economische en Sociale Geografie, Vol. 92, No. 4, pp. 464-477
Hamnett, C. (2003), Unequal City: London in the Global Arena, London and New York: Routledge,
Hamnett, C. (2000), “Gentrification, Postmodernism, and Industrial and Occupational Restructuring in Global Cities”, in Bridge, G. and Watson, S. (eds), A Companion to the City, Blackwell: Oxford, pp 331-341
Hamnett, C. (1991), The Blind Men and the Elephant: The Explanation of Gentrification, Transactions of the Institute of the British Geographers, Vol. 16, No. 1, pp 173-189
Harvey, D. (1973), Class Monopoly rent, Finance Capital and the Urban Revolution, Regional Studies, Vol. 8, Is.1, pp. 239- 255
Harvey D. (1973), Social Justice and the City, Baltimore: Johns Hopkins University Press
Harvey, D. (1982), The Limits to Capital, Oxford: Basil Blackwell
Harvey, D. (1985) The Urbanization of Capital, Studies in the History and Theory of Capitalist Urbanization, Oxford: Basil Blackwell
Hubbard, P. (2004), Revenge and Injustice in the Neoliberal city: Uncovering Masculinist Agendas, Antipode, Vol. 36, No. 4, pp. 665-683
Lees, L. (2003), ‘Visions of ‘Urban Renaissance’: the Urban Task Force Report and the Urban White Paper’, in Imrie, R. and Raco, M. (2003) (eds), Urban Renaissance?; New Labour, Community and Urban Policy, Ch. 3, Bristol: The Policy Press, , pp.61-82
Lees, L. (2000), A Reappraisal of Gentrification: Towards a ‘Geography of Gentrification”, Progress in Human Geography, Vol. 24, No. 3, pp. 389-408
Lees, L., Slater, T. and Wyly, E. (2008), Gentrification, London and New York: Routledge, Taylor and Francis Group,
Lefevre H. (1996), Writings on cities, translated and edited by Kofman E. and Lebas, E. Blackwell, Oxford
Leontidou, L. (1993), Postmodernism and the City: Mediterranean Versions, Urban Studies, Vol. 30, No. 6, pp.949-965
Levine, M. (2004), Government Policy, The Local State and Gentrification: The Case of Prenzlauer Berg (Berlin), Germany, Journal of Urban Affairs, Vol. 26, No. 1, pp. 89-108
Ley, D., (1996), The New Middle and the Remaking of the Central City, Oxford: Oxford University Press
Lind, H. and Hellstrom A. (2003), Gentrification- an Overview of Literature, Working Paper No., 38, From the Housing Project at the Division of Building and Real Estate Economics, Stockholm, pp. 1-22
Maloutas, T. (2004) ‘Segregation and residential mobility. Spatially entrapped social mobility and its impact on segregation in Athens’. European Urban and Regional Studies, Vol. 11, No 3, pp.195-211.
Maloutas, T.and Pantelidou-Malouta M. (2004) ‘The glass menagerie of urban governance and social cohesion. International Journal of Urban and Regional Research, Vol. 28, No. 2, pp. 449-465.
Maloutas, T. (2003), Promoting Social Sustainability: The Case of Athens, City, Vol. 7 No. 2, pp. 167-181
Maloutas, T. (2003), The Self-promoted Housing Solutions in Post-War Athens, Discussion Papers Series, Vol. 9, No. 6, pp. 95-110
Maloutas, T. and Karadimitriou N. (2001) ‘Vertical social differentiation in Athens. Alternative or complement to urban segregation?’. International Journal of Urban and Regional Research, Vol. 25, No 4 pp. 699-716.
May, T. (1997), Social Research: Issues, Methods and Process, Trowbridge: Redwood Books,
Redfern, P. (1997), A new Look at Gentrification. Gentrification and Domestic Technologies, Environment and Planning A, Vol. 29, No. 1, pp. 2351-2366
Rose, D. (1984), Rethinking Gentrification: Beyond the Uneven Development of Marxist Urban Theory, Environment and Planning D: Society and Space, Vol. 1, No. 1, pp. 47-72
Silverman, D. (2005), Doing Qualitative Research: A Practical Handbook, Second Edition, London: Thousand Oaks,
Slater, T. (2006), The Eviction of Critical Perspectives From Gentrification, International Journal of Urban and Regional Research, Vol. 30, No. 4, pp. 737-757
Smith, N. (1996), The New Urban Frontier: Gentrification and the Revanchist City, London and New York: Routledge,
Smith, N. and Williams, P. (eds), (1986), Gentrification of the City, London: Allen and Unwin Ltd
Soja, E. (1980), “The Socio-spatial Dialect”, Annals of the Association of American Geographers, Vol. 70, No. 1, pp. 207-225
Weber, R., (2002), Extracting Value from the City: Neoliberalism and Urban Redevelopment, Antipode, Vol. 34, No. 3, pp. 519-540
Zukin, S. (1989), Loft Living; Culture and Capital in Urban Change, New Brunswick, New Jersey: Rutgers Univers