Το ReMap 2 επέστρεψε στην Αθήνα μαζί με τη Biennale. Όπως έγραφε το έντυπο «πρόκειται για μια διεθνή πλατφόρμα σύγχρονης τέχνης που αντλεί από την ενέργεια ,τις πολιτισμικές ιδιαιτερότητες το μεταιχμιακό χαρακτήρα και τον καλλιτεχνικό δυναμισμό της περιοχής του Κεραμεικού και του Μεταξουργείου». Αναρωτιέμαι μήπως θα είχε σημασία για την περιοχή και για την πόλη να συμβεί το αντίθετο, δηλαδή η σύγχρονη τέχνη να δώσει τον δυναμισμό και την ενέργεια της σε μία περιοχή με ιδιαίτερα και ευαίσθητα οικολογικού πλέον χαρακτήρα με τη διευρυμένη έννοια της οικολογίας, προβλήματα πρώτα απ όλα αναγνωρίζοντάς τα διερευνώντας τα και δίνοντας απαντήσεις μέσα από την επεξεργασία τους. Το Μεταξουργείο αποτελεί τμήμα των περιοχών του ιστορικού κέντρου της Αθήνας και είναι γνωστά τον τελευταίο καιρό τα προβλήματα που αντιμετωπίζει.
Αναρωτιέμαι πόσο και με ποιο τρόπο μπορούν να αγγίξουν τους κατοίκους τα βίντεο που προβάλλονται και οι εγκαταστάσεις στα ομολογουμένως πανέμορφα εγκαταλειμμένα κτίρια, έχουν προστεθεί και κάποια καινούρια, όπως το κτίριο της οδού Κεραμεικού στο ισόγειο του οποίου τα καταστήματα πρόσφατα άδειασαν παραμένει όμως ένα τυπογραφείο, και το κτίριο της Γ.Ε.Κ. που πρόσφατα τελείωσε και φαντάζει αποξενωμένο από την γύρω περιοχή. Αναρωτιέμαι ποια η σχέση των αρχιτεκτόνων που παίρνουν μέρος με την περιοχή, εάν υπάρχει διάθεση να συνεχιστεί, εάν θα έφταναν έως εδώ εάν δεν ήταν η διοργάνωση του Remap .
Αναρωτιέμαι τι θα περιλαμβάνει τον Σεπτέμβριο το αρχιτεκτονικό συνέδριο που θ ακολουθήσει, καθώς το πρόγραμμα του ReMap μιλάει για «αναζήτηση του ρόλου της αρχιτεκτονικής στην μελλοντική αστική ταυτότητα», και τι σημαίνει άραγε «ρεαλιστικός αστικός μετασχηματισμός» ;
Ποία είναι η σχέση όλων των παραπάνω με το φαινόμενο του εξευγενισμού (gentrification), δύο χρόνια μετά από το πρώτο ReMap, και πως εκδηλώνεται στην Αθήνα και στις περιοχές του κέντρου ανάμεσα τους και στο Κεραμεικό Μεταξουργείο.
Αν και η έννοια εξευγενισμός χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά αρκετά χρόνια πριν, το 1964 από τη Ruth Glass και είχε τότε τη σημασία της μετατροπής των περιοχών της εργατικής τάξης σε χώρους κατοικίας για τη μεσαία τάξη, στην Αθήνα το φαινόμενο αυτό εμφανίστηκε πολύ αργότερα, με όλες τις ιδιαιτερότητες της πόλης αυτής.
Ο εξευγενισμός είναι άμεσα συνδεδεμένος με την αποβιομηχάνιση και την ερήμωση εκτάσεων συνδέεται δε με την κίνηση του κεφαλαίου στον χώρο, όπως αργότερα ορίστηκε από τον Neil Smith (1982) έχει σχέση με την επανεπένδυση του κεφαλαίου στα αστικά κέντρα, την παραγωγή δηλαδή χώρου για τη μεσαία τάξη στο κέντρο της πόλης . Η έννοια και τα παράγωγά της εξετάζεται κυρίως από γεωγράφους. Η έννοια συναντάται πλέον σε πολλά αγγλόφωνα λεξικά. Στις παρούσες συνθήκες ο εξευγενισμός έχει σχέση με την παγκοσμιοποίηση και παίρνει τη μορφή ενός νέου αστικού αποικισμού. Από την Μεγάλη Βρετανία, τις Η.Π.Α. την Αυστραλία που ξεκίνησε έχει μετακινηθεί στην Νότια Αμερική στην Ανατολική Ευρώπη, στην Μεσόγειο.
Συχνά σε περιοχές που έγινε εξευγενισμός οι καλλιτέχνες προετοίμαζαν το έδαφος για τους επενδυτές καθώς στις περιοχές αυτές έβρισκαν αρχικά χώρους που τους βόλευαν εξαιτίας του μεγέθους και του χαμηλού ενοικίου. Συχνά στη συνέχεια οι καλλιτέχνες αναγκαζόντουσαν και οι ίδιοι να φύγουν από τις περιοχές αυτές (γνωστά είναι τα παραδείγματα στη Νέα Υόρκη η στο Λονδίνο). Συχνά σε γειτονιές του Λονδίνου, της Νέας Υόρκης η της Ρώμης μάχες ακολούθησαν ανάμεσα στις δύο πλευρές.
Μέσα από πολλές ιδιαιτερότητες και αντιφάσεις το φαινόμενο του gentrification (εξευγενισμού) εμφανίζεται στην Αθήνα. Θα έλεγα ότι η κατάσταση θυμίζει ένα μπλεγμένο κουβάρι που το νήμα πρέπει να ξετυλιχθεί για να καταλάβουμε τι συμβαίνει και ίσως έτσι γίνει πιο ξεκάθαρο που τοποθετείται το Remap 2, δύο χρόνια μετά από την πρώτη του εμφάνιση, επισημαίνοντας ότι τα πράγματα στο κέντρο της Αθήνας και στις περιοχές Κεραμεικός Μεταξουργείο, είναι πολύ πιο άγρια από τότε.
Η εξάπλωσή του φαινομένου παρατηρήθηκε σε μία συνέχεια περιοχών που είχαν ως κύριο χαρακτηριστικό την εγκατάλειψη των βιοτεχνικών χρήσεων ξεκινώντας από τον Ψειρή με κατεύθυνση προς το Γκάζι στην συνέχεια στον Ελαιώνα και στο Μεταξουργείο. Κάθε μία από αυτές τις περιοχές έχει τις δικές της ιδιαιτερότητες όμως υπάρχουν και πολλά κοινά.
Όταν το 1998 βγήκε το πολεοδομικό διάταγμα για την περιοχή Ψειρή στη περιοχή υπήρχαν αρκετά εργαστήρια δέρματος αλλά και μικρά εργαστήρια από παραδοσιακά επαγγέλματα όπως γραμμόφωνα, εργαστήρια ορείχαλκου, κάρα, τυπογραφεία. Υπήρχαν και κάτοικοι, ήταν κάποιες παλιές αθηναϊκές οικογένειες σχετικά χαμηλού εισοδήματος που συνέχιζαν να μένουν στην περιοχή σε παλιά νεοκλασικά. Τότε άρχισαν να κατοικούν και οι πρώτοι μετανάστες αλλά και κάποιοι κυρίως καλλιτέχνες η αρχιτέκτονες που έβρισκαν χώρους με πολύ χαμηλό ενοίκιο και ανακάλυπταν μια ιδιαίτερη περιοχή στο κέντρο της Αθήνας όπως η ομάδα του θεάτρου Εμπρός, το Τάκη 13, το θέατρο Αποθήκη κ.α. Σ αυτούς τους πρώτους καλλιτέχνες υπήρχε μια «ρομαντική ματιά» στην περιοχή ως τόπος έμπνευσης και δημιουργίας στο κέντρο της Αθήνας κάτω από την Ακρόπολη εκεί που οι βιοτεχνίες αλλά και η παλιά πόλη είχαν αφήσει τα ίχνη τους .
Έως το 2004 τα περισσότερα από τα εργαστήρια δέρματος αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν την περιοχή αλλά και τα περισσότερα από τα παραδοσιακά εργαστήρια η έκλεισαν η μετεγκαταστάθηκαν, διότι συνήθως οι χώροι όπου βρίσκονταν ενοικιάστηκαν από τα κέντρα αναψυχής σε πολύ υψηλές τιμές και πολλές από τις μονοκατοικίες μετατράπηκαν και αυτές σε μπαρ και εστιατόρια τα οποία τοποθετήθηκαν ανεξέλεγκτα σε όλα τα ισόγεια της περιοχής, χωρίς κανένα περιορισμό. Την ίδια περίοδο αρκετοί χώροι τέχνης εγκαταστάθηκαν στην περιοχή. Στους τελευταίους ορόφους των κενών πλέον από τις βιοτεχνίες κτιρίων της περιοχής μια νέα τάση παρατηρήθηκε καθώς άρχισαν να εμφανίζονται τα πρώτα lofts τα οποία συνήθως μεσίτες πουλούσαν σε αρκετά υψηλές τιμές. Νέοι κάτοικοι συνήθως με καλλιτεχνικές τάσεις αλλά υψηλού εισοδήματος ήλθαν και εγκαταστάθηκαν στην περιοχή. Τα κέντρα διασκέδασης πολύ γρήγορα παρήκμασαν και φθάρθηκαν καθώς ένα ς νέος πόλος διασκέδασης άρχισε να αναπτύσσεται στο Γκάζι. Τίθεται το ερώτημα ποιοι κέρδισαν από αυτές τις κινήσεις; Σε τι κατάσταση είναι σήμερα η περιοχή;
Το 2005 η περιοχή Γκαζοχώρι η Γκάζι κατοικείται από τουρκόφωνους μουσουλμάνους, παλιές αθηναϊκές οικογένειες, βιοτεχνικά εργαστήρια, μετανάστες. Tότε δειλά εμφανίζονται κάποιοι καλλιτέχνες στη γειτονιά καθώς και τα πρώτα gay bar της περιθωριοποιημένης gay κοινότητας. Στην περιοχή υπάρχουν καφενεία, ταβέρνες και το 87ο σχολείο διαπολιτισμικής εκπαίδευσης. Είναι μια γειτονιά σχεδόν «κρυμμένη» πίσω από το όριο της οδού Πειραιώς με τον δικό της ρυθμό. Οι τουρκόφωνοι μουσουλμάνοι εσωτερικοί μετανάστες είχαν επιλέξει την περιοχή λόγω των φτηνών ενοικίων που προσφέρονταν συνέπεια της ατμοσφαιρικής ρύπανσης από το εργοστάσιο Φωταερίου και της δυνατότητας για εργασία όπως αναφέρεται σε έρευνα 2.000 με 2.500 χιλιάδες τουρκόφωνοι μουσουλμάνοι κατοικούν στην περιοχή (2001)
Σήμερα πολλοί έχουν φύγει για άλλες περιοχές της πόλης και άλλοι ξαναγυρίζουν στη Θράκη. Τα καφενεία έκλεισαν παρ όλα αυτά αισθητή παραμένει η παρουσία τους στην ευρύτερη περιοχή Κεραμεικός Μεταξουργείο. Στην περιοχή κατοικούν και πολλοί μετανάστες .
Στις περιοχές «Γκάζι Μεταξουργείο Κεραμικός»» αναφέρεται το περιοδικό Athens Voice Νέο down town ονομάζεται (επιμέλεια Π. Μένεγος, Δ.. Μαστρογιαννίτης, 14-20 Μαΐου 2009) τα lofts όσον αφορά τις τιμές ανεβάζουν τρομερά το κόστος γης και φτάνοντας σε υπερβολές όπως 7.000 ανά τ.μ.. Στο περιοδικό υπάρχει δίπλα σε μία φωτογραφία loft μια φωτογραφία μίας μουσουλμάνας σε μια από τις παλιές μονοκατοικίες στο γκάζι. ¨Όπως το περιοδικό γράφει «Αναζητείται λοιπόν το κριτήριο σύμφωνα με το οποίο το Μεταξουργείο δεν θα είναι ένα τεράστιο κλαμπ αλλά μια γειτονιά που θα μπορούν φοιτητές, μετανάστες, γκαλερί, μικρές επιχειρήσεις και γραφεία πολίτες μεσαίου εισοδήματος να συνυπάρχουν με κατακτητές loft lovers». Άραγε αυτό είναι δυνατόν ;
Το κέντρο της Αθήνας και οι περιοχές Γκάζι –Κεραμεικός Μεταξουργείο λειτούργησε και λειτουργεί ως καταφύγιο για τους αφιχθέντες στην Αθήνα καθώς κατοικούν πολλοί μετανάστες είτε σε διαμερίσματα τα οποία νοικιάζουν ή σε καταλήψεις εγκαταλειμμένων σπιτιών. Οι δικοί και οι ξένοι βρίσκονται πάντα μαζί στο κέντρο της Αθήνας . Άλλοτε ήταν πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία αργότερα εσωτερικοί μετανάστες .Οι ξένοι συνεχίζουν να τριγυρνούν στο κέντρο της πόλης.
Δεν είναι τυχαίο ότι μετά την Ολυμπιάδα ότι η περιοχή του κέντρου αφήνεται να οδηγηθεί σε εξαθλίωση, η χωροθέτηση του ΟΚΑΝΑ στην περιοχή συμβάλει . Ίσως με αυτό τον τρόπο ένας νέος εξευγενισμός προετοιμάζεται. Κανένα κοινωνικό πρόγραμμα καμία βοήθεια για καλύτερες συνθήκες κατοίκησης σ αυτούς αυτές που αβοήθητοι φτάνουν ως εδώ, και άθλιες συνθήκες υγιεινής στον δημόσιο χώρο. Θεωρούνται τα σκουπίδια της πόλης. Ο νομάρχης στις 30 Σεπτεμβρίου 2008 διαπιστώνει για τα προβλήματα του κέντρου «μια απαράδεκτη κατάσταση γκετοποίησης και καταπάτησης κάθε έννοιας ατομικών και ανθρωπίνων δικαιωμάτων για έλληνες και ξένους ……..»
Στην οδό Σωκράτους σε κτίριο πρώην εφετείο ζουν 500 μετανάστες σε συνθήκες απίστευτες χωρίς νερό χωρίς ρεύμα «Ακούγαμε για τη Σωκράτους εκεί στο παλαιό εφετείο, όπου ζουν εκατοντάδες άστεγοι πρόσφυγες και μετανάστες , ενίοτε και έλληνες …Τα μέτρα περιορίζονται στην αστυνόμευση, στο κυνήγι των πλανόδιων πωλητών συνήθως αφρικανών, και σε αποφάσεις του είδους να οδηγήσουν τους μετανάστες σε στρατόπεδα έξω από το κέντρο.
Πίσω από όλα αυτά κρύβεται ένα νέο σχέδιο εξευγενισμού του κέντρου της Αθήνας καθώς πολλοί από τους κατοίκους και τους καταστηματάρχες οδηγούνται στην απόφαση να το εγκαταλείψουν επίσης πίσω αυτό κρύβεται και το αδιέξοδο όλων αυτών που φτάνουν στην Ελλάδα χωρίς χαρτιά καθώς ο αριθμός αυτών που παίρνουν άσυλο λιγοστεύει όλο και πιο πολύ και δεν τους παρέχεται απολύτως τίποτα καθώς θεωρούνται τα «σκουπίδια» αυτής της πόλης. Οι υπηρεσίες καθαριότητας, φροντίδας, και υγιεινής στο κέντρο της Αθήνας που παρέχονται είναι υποτυπώδεις, τα κτίρια του κέντρου έφτασαν σε αυτή την κατάσταση όχι τυχαία ,αν και τα τέλη που πληρώνουν εκείνοι που κατοικούν στο κέντρο είναι ιδιαίτερα υψηλά .
Ελπίζουμε λοιπόν ότι οι αρχιτέκτονες που θα αναζητήσουν «τον ρόλο της αρχιτεκτονικής στον σχηματισμό της μελλοντικής ταυτότητας του Μεταξουργείου στο διεθνές αρχιτεκτονικό συμπόσιο “site specific strategies”’όπως αναφέρεται στο φυλλάδιο, είναι ενήμεροι για όλα αυτά και έχουν τις απαραίτητες γνώσεις και την παιδεία για να οργανώσουν κάτι ανάλογο , αλλά δεν γνωρίζουμε πως μπορεί μια περιοχή όπως Κεραμεικός- Μεταξουργείο μπορεί να γίνει διεθνές κέντρο παραγωγής και προβολής της σύγχρονης τέχνης με άλλο μέσο από τον εκτοπισμό των κατοίκων. Αυτή τη χρονιά το ReMap 2 γίνεται παράλληλα με τις επιχειρήσεις της αστυνομίας στις περιοχές του κέντρου παράλληλα με τις εξαγγελίες για στρατόπεδα. Οι αρχιτέκτονες και οι καλλιτέχνες είναι αποφασισμένοι γι αυτό; Άραγε τ ι αξία έχουν οι ζωές των ανθρώπων που μένουν εκεί; Διαχωρίζονται οι ζωές των ανθρώπων σε αυτές που έχουν αξία και σε αυτές που δεν έχουν ;
Το ερώτημα που το κείμενο βάζει στους συμμετέχοντες αρχιτέκτονες και καλλιτέχνες στο ReMap 2, είναι τι να σημαίνει άραγε για αυτούς η μετακίνηση και ο εκτοπισμός στην πόλη, πως μπορεί πάνω σ αυτό η αρχιτεκτονική και η τέχνη να αναρωτηθούν, και να το επεξεργαστούν και να ταχθούν με την πλευρά ανθρώπων που απειλούνται που ζουν σε εξαθλίωση κυνηγημένοι; Πως μπορεί η αρχιτεκτονική , και η τέχνη να κατανοήσει τη σημασία της ζωής καθώς οι συνθήκες στις περιοχές του κέντρου και στο Μεταξουργείο είναι ιδιαίτερα κρίσιμες, εκτάκτου ανάγκης ; Πως μπορεί στο ReMap 2 να συμμετέχει το project «Zakira Lahza Μια στιγμή».500 παιδιά και 500 κάμερες, ενώ έξω από το χώρο υπάρχουν παιδιά που αναγκάζονται να φύγουν από τη γειτονιά τους βίαια; Ποια είναι τα παιδιά που παίζουν στον εφήμερο παιδότοπο;
Μήπως τελικά χρειάζεται να ξετυλίξουμε το κουβάρι και να δούμε τα πράγματα εδώ στην Αθήνα, χωρίς υποκρισία, κατάματα;
Μήπως αυτή είναι μία αληθινά ΟΙΚΟΛΟΓΙΚΗ προσέγγιση; Έχω στο μυαλό μου ένα παράδειγμα περιοχής στο ιστορικό κέντρο στη Γένοβα, που πρόσφατα επισκέφτηκα, την περιοχή Pre όπου ένα πειραματικό πρόγραμμα επανακατοίκησης ξεκίνησε από τον αρχιτέκτονα Giancarlo De Carlo πριν από χρόνια σε συνεργασία με τον Δήμο και μόλις τελείωσε . ΟΙ συνθήκες κατοίκησης βελτιώθηκαν αισθητά, οι παλιοί κάτοικοι παρέμειναν και οι νέοι που έρχονται είναι χαμηλού εισοδήματος μονογονεϊκές οικογένειες, μετανάστες νέα ζευγάρια, εργαστήρια καλλιτεχνών.
Καλούνται όλοι εκείνοι -ες που είναι μέσα η έξω από το Remap KM αρχιτέκτονες καλλιτέχνες, και το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης που σ’ αυτό το RεMap συμμετέχει να σκεφθούν πάνω σε αυτή την κατεύθυνση και να δράσουν, στο πως, δηλαδή, να δημιουργηθούν οι προϋποθέσεις ώστε οι κάτοικοι να παραμείνουν και οι συνθήκες κατοίκησης να βελτιωθούν. Η άλλη περίπτωση όλοι αυτοί να εκτοπιστούν βίαια και μάλιστα η τέχνη και η αρχιτεκτονική να συμβάλει σε αυτό ώστε να εγκατασταθούν κάποιοι άλλοι, γνωρίζουμε όλοι πολύ καλά τι θα φέρει στη πόλη μας.
Ας μην ξεχνάμε ότι τα παιδιά που τράβηξαν τις φωτογραφίες βρίσκονται στους δρόμους του Κεραμεικού και του Μεταξουργείου, και αν τα διώξουμε από εδώ που θα πάνε;
Ελένη Τζιρτζιλάκη αρχιτέκτων
www. nomadikiarxitektoniki.net
——
1.Τα προβλήματα στα οποία θα αναφερθούμε στη συνέχεια προέρχονται από την μακρόχρονη εγκατάλειψη του κέντρου, την μη αντιμετώπιση ιδιαίτερα ευαίσθητων ζητημάτων, την κακή κατάσταση των κτιρίων, την απουσία προγραμμάτων που να αφορούν το κέντρο της πόλης και τις συνθήκες κατοίκησης , γενικότερα την επανακατοίκηση του κέντρου της Αθήνας.
2.Gentrification in a Global Context, the new urban colonialism. Edited by Rowland Atkinson and Gary Bridge Routledge 2005.
3.Ιf you lived here the city in Art theory ,and Social activism A project by Martha Rosler Edited by Brian Wallis 1999.
4.Διαδρομές της Ταυτότητας: Από τη Δυτική Θράκη στο Γκάζι. Ειρήνη Αβραμοπούλου Λεωνίδας Καρακατσάνης Αθήνα 2001.
5.Η σύνθεση του πληθυσμού εμφανίζει δύο διακριτές πολιτισμικές ομάδες . Η μία χαρακτηρίζεται από την ομιλία της τούρκικής ως μητρικής γλώσσας και εμφανίζει ένα σαφώς μεγαλύτερο βαθμό ένταξης στα αστικά πρότυπα. Στην ομάδα αυτή παρατηρείται ένα σχεδόν αποκλειστικό ποσοστό καταγωγής από τους παλαιότερους οικισμούς Αθίγγανων μουσουλμάνων, οι οποίοι αν και χαρακτηρίζονται αθιγγανικοι αυτοπροσδιορίζονταν ως τουρκικοί και είχαν αποβάλλει την ομιλία της τσιγγάνικης γλώσσας σχεδόν από το 1923. Μεγάλο ποσοστό κατάγεται συγκεκριμένα από τον Ήφαιστο.( Διαδρομές Ταυτότητας …………)
6.Εκτοπισμένοι, αστικοί νομάδες στις μητροπόλεις. Σύγχρονα ζητήματα για την μετακίνηση την πόλη και τον χώρο. Ελένη Τζιρτζιλάκη , εκδόσεις Νήσος academic publishing 8, Αθήνα 2009
7.Δεν χρειάστηκε πολύ ώρα για να αντιληφθούμε ποια είναι η κατάσταση , για να πούμε τη φράση «άνθρωποι και ποντίκια», για να μυρίσουμε τη μούχλα , για να νοιώσουμε την εξαθλίωση, αλλά και την αξιοπρέπεια….το Ταμείο Επικουρικής Ασφάλισης Ιδιωτικού τομέα στο οποίο ανήκει το κτήριο έχει ζητήσει την εκκένωση του χώρου από την αστυνομία, ενώ ο δήμος δεν αναλαμβάνει τα έξοδα λειτουργίας. εφημερίδα Εποχή 10 Μαίου 2009 Το τελευταίο καταφύγιο η Σωκράτους.
8. Η Ύπατη Αρμοστεία ζήτησε την αναθεώρηση του συστήματος ασύλου εκκρεμεί εδώ και χρόνια η εξέταση πάνω από 30.000 αιτημάτων τα νέα αιτήματα ασύλου το 2008 πλησιάζουν τις 2000.
9.Wasted Lives modernity and its outcasts Polity Press Cambridje 2004
10.ΟΙ απελάσεις δεν είναι πολιτική. Βολές από την Ύπατη Αρμοστεία για τους πρόσφυγες στις κυβερνητικές εξαγγελίες για στρατόπεδα και μαζικές επιχειρήσεις σκούπα. της Ιωάννας Σωτήριου Ελευθεροτυπία Πέμπτη 18 Ιουνίου 2008
11.Hannah Arendt, H ανθρώπινη κατάσταση, εκδόσεις Γνώση, Αθήνα 2000. Giorgio Agamben H μορφή της ζωής εκδόσεις Ελευθεριακή Κουλτούρα Αθήνα 2003, (αναφέρεται στους χώρους εξαίρεσης πρόκειται για τη γυμνή ζωή ενώπιον της υπέρτατης εξουσίας)
12.Συζήτηση για την περιοχή πραγματοποιήθηκε στον χώρο των εκδόσεων Futura εισηγητές Κατερίνα Νασιώκα, kοινωνιολόγος, Ολγα Μπαλαούρα αρχιτέκτονας Μιχάλης Παπαρούνης εκδότης και η γράφουσα καθώς επίσης και στην διεθνή συνάντηση του Δικτύου INURA.
13.Οι τρεις οικολογίες Felix Guattari ,εκδ. Αλεξάνδρεια Η περιβαλλοντική οικολογία θα έπρεπε να εννοηθεί σε αδιάσπαστη ενότητα με τη κοινωνική και τη πνευματική οικολογία . Είναι και η προσέγγιση της πρόσφατης έκθεσης Διευρυμένες οικολογίες Προσεγγίσεις σε μια εποχή κρίσης .ΕΜΣΤ επιμέλεια Δάφνη Βιτάλη .
14.Pre ritrovata Un intervento complesso di recupero sperimentale , Comune