Η περιπατητική δράση στις Πρέσπες ήταν η συνέχεια του περιπατητικού εργαστηρίου που έγινε στη Σίφνο/διαδρομή Αρτεμώνας-Πουλάτη-Μάινα Κάστρο «Το μονοπάτι δεν είναι ποτέ το ίδιο», και επιθυμούσε να μεταφέρει μια οικολογική-θηλυκή συνείδηση για το τοπίο και να ενεργοποιήσει την σωματικότητα και την καλλιτεχνική έκφραση, εμπλέκοντας και την τοπική κοινότητα.
Επιχειρήσαμε μια μεταφορά της εμπειρίας που είχαμε από το περιπατητικό εργαστήριο που πραγματοποιήσαμε στην Σίφνο τον Απρίλιο του 2024, μέσα από υλικό που μοιραστήκαμε όπως : διηγήσεις, χαρτογραφήσεις, ποιήματα, διαγράμματα, εικόνες και υλικά, το οποίο συνέδεσε αυτούς τους δύο διαφορετικούς τόπους, τη Σίφνο και τις Πρέσπες.
Η δράση και στους δυο τόπους ήταν το σιωπηλό περπάτημα που περιελάμβανε σωματικές εκφράσεις-κινήσεις σε σχέση με το τοπίο και τη γη , ενώ πραγματοποιήθηκαν στάσεις για αναγνώσεις ποιημάτων και φιλοσοφικών κειμένων γύρω από το περπάτημα. Ήταν μία σωματική αντίσταση στο τοπίο που καταστρέφεται ιδιαίτερα στη Σίφνο και στις Κυκλάδες γενικότερα, μια υπεράσπιση της γης και των ζώων σε αυτές τις δύσκολες συνθήκες του υπερτουρισμού και της εγκατάλειψης της γης και του αγροτικού τοπίου.
Κατά την διάρκεια του περπατήματος διαβάστηκε το “Μανιφέστο για την γη και το νερό”.
Προσκαλέσαμε την τοπική κοινότητα να συμμετέχει στην δράση.
Με αυτόν τον τρόπο, πραγματοποιήσαμε μια μετάβαση από το σπίτι-Σίφνο-νησί σε ένα εφήμερο -σπίτι-λίμνη που δημιουργήσαμε στις Πρέσπες μαζί με την κοινότητα.
Η διαδρομή ήταν σαν μια ευκαιρία επανασύνδεσης με την φύση ως ενός είδους “σπίτι”, αναζητώντας τα φυτά, τους σπόρους, τα έντομα, τα ζώα, και αποκτώντας μια σχέση μαζί τους.
Το σώμα, η ενσυναίσθηση και το πως σχετίζεται με το τοπίο καθόρισαν τις δύο δράσεις.
Η περιπατητική δράση στη Σίφνο πραγματοποιήθηκε στην διαδρομή-μονοπάτι Αρτεμώνας -Πουλάτη-Κάστρο, που βρίσκεται σε μεγάλο μετασχηματισμό από το νερό των πηγών που στερεύει, από τους αγρότες που εγκαταλείπουν τη γη και από νέες οικοδομές και τον νέο δρόμο. Έτσι το παλαιό μονοπάτι από τον Αρτεμώνα στην Πουλάτη εγκαταλείπεται και διακόπτεται. Εξακολουθούν όμως να μας συντροφεύουν τα βότανα, τα αγριολούλουδα, τα έντομα, το άκουσμα των πουλιών, οι συναντήσεις με τους λιγοστούς αγρότες και με τα εναπομείναντα αγροτικά κτίσματα όπως τον ανεμόμυλο, τις ξερολιθιές, και το αγνάντεμα του Αιγαίου. Κατά τη διάρκεια και στη συνέχεια παράχθηκε αξιοσημείωτο υλικό.
Κείμενα, ποιήματα, σχέδια, performance.
Στις Πρέσπες η περιπατητική δράση πραγματοποιήθηκε το Σάββατο την αυγή από τους Ψαράδες στο ακρωτήρι Ρόζι. (πιθανά στην τοποθεσία Aghia Varvara ruins).
Πήγαμε η Κατερίνα και η Δήμητρα, η Ελένη δεν ήρθε για δεύτερη φορά. Μείναμε σε μια πανσιόν του κου Παναγιώτη στον Άγιο Γερμανό όπου με τον τρόπο του μας παρενοχλούσε (καμουφλαρισμένη ασφυκτική φροντίδα) .
Στη δράση είμαστε έξι που περπατούσαμε. Στην αρχή είχαμε αναρτήσει στο έδαφος ότι είχαμε κάνει στη Σίφνο. Το τοπίο ήταν πολύ διαφορετικό με τεράστια φυτά, με τη λίμνη δίπλα μας. Κάναμε τρεις στάσεις . Μέσω περιπατητικών εκφράσεων-ασκήσεων ήρθαμε σε επαφή με το έδαφος, με τους ήχους , με το νερό της λίμνης . Κάναμε μια παράκαμψη και κατεβήκαμε στην όχθη της λίμνης όπου ήταν ένα ασκηταριό. Διαβάσαμε ποιήματα και κείμενα για το περπάτημα και τη φύση. Μας ενδιέφερε η συμβίωση σε αυτή τη συνθήκη.
Η ομάδα
Ως ομάδα επιχειρήσαμε μια μεταφορά της εμπειρίας που είχαμε από το περιπατητικό εργαστήριο που πραγματοποιήσαμε στην Σίφνο τον Απρίλιο του 2024, μέσα από υλικό που μοιραστήκαμε όπως διηγήσεις, χαρτογραφήσεις, διαγράμματα, εικόνες και κάποια υλικά, το οποίο συνέδεσε αυτούς τους δύο τόπους, τη Σίφνο και τις Πρέσπες. Η δράση είναι ένα σιωπηλό περπάτημα στο τοπίο της λίμνης και περιλαμβάνει σωματικές εκφράσεις σε σχέση με το τοπίο, με στάσεις για αναγνώσεις ποιημάτων και φιλοσοφικών κειμένων γύρω από το περπάτημα. Κατά την διάρκεια του περπατήματος διαβάστηκε το Μανιφέστο για την γη και το νερό.
Προσκαλεσαμε την τοπική κοινότητα να συμμετέχει στην δράση, διαβάζοντας κείμενα ή ποίηματα ή εκφράζοντας κάτι με σωματικό τρόπο κατά την διάρκεια του περπατήματος. Με αυτόν τον τρόπο, πραγματοποιήσαμε μια μετάβαση από το σπίτι-Σίφνο σε ένα σπίτι που δημιουργήσαμε στις Πρέσπες μαζί με την κοινότητα. Η διαδρομή ήταν σαν μια ευκαιρία επανασύνδεσης με την φύση ως ενός είδους σπίτι, αναζητώντας τα φυτά, τους σπόρους, τα ζώα, τους ζωντανούς οργανισμούς(έντομα) και αποκτώντας μια σχέση μαζί τους.Η περιπατητική δράση στις Πρέσπες πραγματοποιήθηκε την αυγή, δίπλα στην λίμνη (πιθανά στην τοποθεσία Aghia Varvara ruins).
Η ομάδα αυτή δημιουργήθηκε στην Σίφνο κατά την πραγματοποίηση του καλλιτεχνικού περιπατητικού εργαστηρίου που διοργάνωσε εκεί η Ελένη Τζιρτζιλάκη (https://nomadikiarxitektoniki.net , academia.edu, book: Nomadic Architecture. Walking through Fragile Landscapes (Futura 2018)) στις 27-29 Απριλίου 2024 με τίτλο «Περπατώντας στη Σίφνο. Για τη γη και το νερό», με συμμετέχουσες την Κατερίνα Χιονίδη (Architect UTH, graduate student at MA Program ‘Social and Cultural Anthropology’) και την Δήμητρα Βρέντα (Architect NTUA, graduate student with research interest in Walking Art).
Το εργαστήριο είχε ως αντικείμενο μέσα από σιωπηλό περπάτημα σε μονοπάτια του νησιού και άλλες σωματικές ασκήσεις να αφουγκραστούμε το τοπίο και κατέληξε στον σχεδιασμό και την παρουσίαση μιας προσωπικής performance σε μια αγροτική περιοχή του νησιού στο Κάτω Πετάλι οπου υπήρχε ένα εκκλησάκι παράδειγμα ανώνυμης αρχιτεκτονικής. Μέσα από αυτό το εργαστήριο η ομάδα ανέπτυξε μια οικολογική-θηλυκή-σωματική προσέγγιση που αντιμετωπίζει το περπάτημα ως μια καλλιτεχνική έκφραση ικανή να λειτουργήσει ως Μανιφέστο για την προστασία της γης και του νερού και ως ενός είδους αντίστασης στην οικολογική καταστροφή.
Καταγραφές της Σίφνου, μονοπάτι Αρτεμώνας- Πουλάτη Δήμητρα -Κατερίνα
(διάρκεια ανάγνωσης 2,5’-3’)
Ο πήλινος φλάρος κάθεται πάνω στην καμινάδα.Φρεσκο ασβεστωμένοι αρμοί στο καλντερίμι και λείες γωνίες που στρίβουν μαλακά. Γενναιόδωρα πεζούλια στα κατώφλια, χαμηλά και πλατιά, οι πλάκες τους καίνε από τον ήλιο, καίνε την πλάτη μου, χωράνε το πλάτος μου ακριβώς. Σιγά σιγά αφήνουμε τον Αρτεμώνα πίσω.
Ελένη: “Το μονοπάτι έχει στρωθεί με μάρμαρο από την αρχαιότητα, σπουδαίο μονοπάτι, Ένωνε από παλιά τον οικισμό με τις καλλιέργειες της Πουλάτης.”
Μακριά δεξιά μας το Κάστρο, οικισμός από την αρχαιότητα έως σήμερα.
Κατεβαίνουμε, η ξερολιθιά κατηφορίζει μαζί μας. Πάνω της ζουν μικρά έντομα, λειχήνες χορταράκια και σαύρες. Τις ξερολιθιές τις χτίζαν “αμπασάδα”, από την Απολλωνία στην Πουλάτη και πίσω,΄Υπήρχε συνεργατικό χτίσιμο και διαμοιρασμός του νερού.
Στο βάθος πάντα μπλε.
Πράσινο, καφέ, κίτρινο ώχρα, κίτρινο χρυσαφί που θροΐζει. Λιλά και κόκκινο εδώ κι εκεί.
Ήχοι: άνεμος, ζουζουνίσματα, θροΐσματα, τα βήματα μας.
Σιωπηλό περπάτημα κατηφορικό, τραντάγματα, ανάσες, συλλέγω, καταγράφω:
Στις εισπνοές
θυμάρι, κάπαρη, ρίγανη, δεντρολίβανο, αλάτι, κοπριά, ζώα.
Δήμητρα: “Εδώ μυρίζει ζώο”
Ελένη: “Εργοτάξια. Χτίζουν πάρα πολύ σε αυτά τα μέρη…”
“Πίσω από την πλαγιά χτίζεται ένα μεγάλο ξενοδοχείο.”
“Κάθε σπίτι θέλει να κάνει τη δική του γεώτρηση, τη δική του στέρνα, τη δική του πισίνα.”
Τραντάγματα, εισπνοές, σκίτσα, κρατήματα, επικεντρώνομαι στο βήμα. Εκεί που πατάω είμαι παρούσα. Μπλε τρούλος, στο μοναστήρι της Παναγιάς Πουλάτης. Στάση. πλακόστρωτη αυλή, βαθμιδωτά πατήματα ως το καμπαναριό. Τώρα μάτια κλειστά, ησυχία, παύση, σκιά …Τώρα μόνο σώμα, δέρμα, το βάρος μου.
(σ ι ω π ή)
Ανηφορίζουμε, η περιοχή της Πουλάτης ξεχωρίζει όπως την πλησιάζουμε. Εδώ είναι πιο δροσερά, τα δέντρα ακολουθούν τη διαδρομή του νερού. Η ξερολιθιά ψηλώνει.
Καλλιέργειες, αγροκτήματα, στέρνες, θημωνιές. Λαχανικά “ξερικά” που δεν χρειάζονται πολύ νερό. Οι πηγές ήταν 9, τώρα 2-3 πηγές έχουν νερό. Ο κύριος Απόστολος λέει πως δεν έβρεξε φέτος και πως η κάπαρη φυτρώνει στην πέτρα, όχι στο χώμα.
Το μονοπάτι δεν είναι ποτέ το ίδιο, Ελένη Τζιρτζιλάκη
Το σιωπηλό περπάτημα “Το μονοπάτι δεν είναι ποτέ το ίδιο ” (ως δράση της ημερίδας “Βιώσιμη διαχείριση φυσικών πόρων στη Σίφνο” και ως εκπαιδευτική διαδικασία στο εργαστήριο στη Σίφνο έγινε από τον Αρτεμώνα στην Πουλάτη στο παλιό μονοπάτι, από μια συντροφιά που συμμετείχε στην ημερίδα όμορφη και ποικίλη). Αυτή την περίοδο της κλιματικής κρίσης των πανδημιών και του πολέμου εμείς απαντάμε μέσα από σιωπηλό περπάτημα προσπαθώντας μέσα από αυτό να έρθουμε σε επαφή με τη γη, τον άνεμο και μεταξύ μας να συγκροτήσουμε μια εφήμερη κοινότητα που να αισθανθεί τις ανάγκες του τόπου αλλά και τις δικές μας επιτακτικές ανάγκες που έχουν να κάνουν με τη γη, με το νερό, με τους σπόρους της Σίφνου.
Είμαστε εκτεθειμένες και ευάλωτες. Όπως και το νησί. Επιθυμούμε να πάρουμε τη ζωή μας στα χέρια μας.Να διεκδικήσουμε τα δικαιώματα της γης και του νερού ως κοινό αγαθό, το δικαίωμα του μονοπατιού.
Η σιωπή περπατώντας στο μονοπάτι επέτρεπε ν ακούσεις τους ήχους, ήχους θέρους όπως τα τζιτζίκια, να αισθανθείς τ’ αρώματα από τα άγρια βότανα στο μεγαλείο τους, να παρατηρήσεις τα μάρμαρα και τα πετρώματα του μονοπατιού, τις ξερολιθιές, τη γη της Πουλάτης που ξεπρόβαλε στο βάθος περπατώντας. Να φανταστείς το μονοπάτι άλλοτε γεμάτο ζώα, ανθρώπους, ζωή, που ανεβοκατέβαιναν στα αγροκτήματα στην Πουλάτη. Ω πόση ομορφιά, πόσο μεγαλείο είχε αυτό το τοπίο και το ίδιο το μονοπάτι.
Όμως η σιωπή σ’ έκανε να αισθανθείς ακόμη περισσότερο την απειλή σ΄ αυτό το ευαίσθητο, χειροποίητο τοπίο, την ασχήμια, το πόσο πληγωμένο είναι. Ένα μεγάλο μέρος του μονοπατιού το είχαν καταστρέψει, τεμαχίσει βάναυσα οι νέοι κάτοικοι.
Χτίζουν βίλες και ξενοδοχεία δυσανάλογα με αυτό το εύθραυστο, χειροποίητο τοπίο, αλλά και με το μέγεθος του οικισμού του Κάστρου, και το μόνο που τους ενδιαφέρει είναι η θέα χωρίς όμως καμία φροντίδα για τον τόπο, δίχως να φροντίσουν το παλιό μονοπάτι, αντ’ αυτού ένα μεγάλο μέρος του έχει καταστραφεί, με τους δρόμους που άνοιξαν για να φτάνουν ακριβώς στα νεόκτιστα σπίτια και ξενοδοχεία. Χρόνο με το χρόνο μήνα με το μήνα, μέρα με τη μέρα το τοπίο καταστρέφεται ,το μονοπάτι αλλάζει.
Τι κάνει η πολεοδομία; Τι κάνει ο Δήμος Σίφνου; οι αρχιτέκτονες; Εμείς που αγαπάμε τον τόπο; τι κάνουμε για αυτό; Και δεν είναι το μόνο, πολλά παλαιά μονοπάτια καταστρέφονται για να ανοιχτούν δρόμοι στο νησί.
Όμως όσο έχει απομείνει από το μονοπάτι, είναι ζωντανό γεμάτο άγρια βότανα, νομίζεις πως θα εκραγεί, κι ας το έχουν τεμαχίσει .
Στο τέλος της διαδρομής στην εκκλησία κάποιοι αγαπημένοι άνθρωποι μας περίμεναν με ένα κέρασμα και με τις ιστορίες του τόπου και συνεχίζουμε το μονοπάτι για το Κάστρο χαμένες στα χρώματα της Δύσης και του θέρους.
Σκέφτηκα ότι ζούμε το τέλος. Πόσο ξεχωριστοί είναι αυτοί οι δυο τρεις αγρότες που έχουν απομείνει και καλλιεργούν τη γη στη Πουλάτη. Πόσο ξεχωριστοί και μόνοι. Οπαδοί της αποανάπτυξης και της ουτοπίας δίχως να το γνωρίζουν. Ο κόσμος όπως τον γνωρίζουμε έχει ήδη τελειώσει. ΤΟ τοπίο του νησιού και της Πουλάτης ανήκει στα ευαίσθητα τοπία του Νότου.
Μας ενδιαφέρει σ αυτές τις άγριες συνθήκες η ζωή σε όλη τη βιολογική και πολιτισμική της ποικιλομορφία και όχι η υπεράσπιση της εξουσίας του υπερτουρισμού και των προνομίων της.
Η κλιματική δικαιοσύνη ξεκινάει από μικρούς τόπους.
Μπορούμε να δούμε πως αντιμετωπίζεται η πλανητική κρίση τοπικά.
Να γίνουμε υπερασπιστές της γης και του περιβάλλοντος.
Να συλλέξουμε βιβλία, εργαλεία δεξιότητες και στη συνέχεια να τα εξασκήσουμε.
Το όραμα για ένα αγροοικολογικό νησί-Σίφνος .
Πετώντας σαν τα πουλιά στο μονοπάτι….Ευχαριστώ όλα εκείνα τα πλάσματα που περπατήσαμε σιωπηλά μαζί.
Οι άνθρωποι που αγαπούσαν τις πέτρες και τα βότανα, Λενού Τζι
Τα βλέμματα συναντιόντουσαν
ερχόντουσαν από άλλους καιρούς
τότε που στο νησί υπήρχαν ζώα δέντρα
και άνθρωποι μαζί σε μια αρμονία
οι κόκκινες παπαρούνες και ένα άλογο στο βάθος των δέντρων
τότε τα δέντρα καρποφορούσαν
και εκείνες ξεκινούσαν ένα χορό της Άνοιξης
ανάμεσα στις ποιήτριες του νησιού.
‘Hρθες και περπατήσαμε ανάμεσα σ ένα κόσμο
που δεν έμοιαζε λαμπερός
το αντίθετο
ήταν σε μεγάλη αμηχανία
ανάμεσα στο παρόν και το μέλλον
κι ας χτυπούσαν οι καμπάνες ασταμάτητα
ήλθες μαζί με το άλογο και τα χελιδόνια
την Άνοιξη.
Kαι οι άνθρωποι που αγαπούσαν τις πέτρες ήταν πλέον εδώ
οι πέτρες ήταν ακόμη ζωντανές και τους περίμεναν
και τα βότανα.
Θορώ Ντ. Περιπλανήσεις φιλοσοφικοί στοχασμοί ένας χειμωνιάτικος περίπατος, Kεδρος, 2013
Υπάρχει στη φύση μια υπόγεια φωτιά που μπορεί να κοιμάται αλλά ποτέ δε σβήνει. Κανένα ψύχος δεν μπορεί να τη νικήσει. Αυτή η υπόγεια φωτιά έχει το βωμό της στο στήθος κάθε ανθρώπου. Την πιο κρύα μέρα στον πιο έρημο λόφο ο διαβάτης συντηρεί κάτω από τις πτυχές της κάπας του μια φωτιά πιο ζεστή από εκείνη που καίει σε οποιοδήποτε τζάκι υγιής άνθρωπος αποτελεί συμπλήρωμα των εποχών και μέσα στο καταχείμωνο στην καρδιά του βασιλεύει το καλοκαίρι. Εκεί βρίσκεται ο Νότος.
Oι Ινδιάνοι της Αμερικής πίστευαν πως η γη είναι ιερή πηγή ενέργειας ξάπλωναν στο χώμα για να αναπαυθούν κατά τη διάρκεια των συμβουλίων κάθονταν καταγής για να μπορέσουν να επιδείξουν μεγαλύτερη σοφία, περπατούσαν και η επαφή με τη γη τους έδινε σθένος και αντοχή. Η γη ως ανεξάντλητη πηγή ενέργειας…ο ινδιάνος της Αμερικής προτιμά να περπατάει με γυμνά πέλματα πάνω στη γη.