Η εκδήλωση με τον τίτλο «Τοπικοί Σπόροι, Καλλιέργεια Τροφή, Ξερολιθιές» πραγματοποιήθηκε την Κυριακή 3 Μαΐου στο Κέντρο «Μαριάνθη Σίμου» και αφορούσε την ενημέρωση σχετικά με τη συλλογή παραδοσιακών ποικιλιών της Σίφνου. Η πρωτοβουλία αυτή ξεκίνησε εδώ και τρία χρόνια από τον Νίκο Χρυσόγελο και τον Άνεμο Ανανέωσης στην τότε εκδήλωση «Συνέργειες για προστιθέμενη αξία στα τοπικά προϊόντα» (26/2/2023) που προσκάλεσαν τον γεωπόνο Ροίκο Θανόπουλο να ερευνήσει τις τοπικές ποικιλίες της Σίφνου. Στην εκδήλωση μίλησαν εκτός από τον Ροίκο Θανόπουλο, ο Νίκος Χρυσόγελος, η Κωνσταντίνα Σιούντρη, ο Νίκος Μπελλιός, η Ελένη Τζιρτζιλάκη από τη Νομαδική Αρχιτεκτονική και πολλοί αγρότες που πήραν τον λόγο στη συνέχεια.
Από την έρευνα του Ροίκου Θανόπουλου: Οι ποικιλίες των αγροτών, δηλαδή αυτές που δημιούργησαν οι αγρότες στο διάβα των αιώνων σε αλληλεπίδραση με τη φύση, κινδυνεύουν να χαθούν οριστικά. Η αλλαγές στη γεωργία με την εντατικοποίηση, στα καταναλωτικά πρότυπα, την εγκατάλειψη της υπαίθρου, μεταξύ των άλλων, γίνονται αιτίες απώλειας των τοπικών ποικιλιών. Γι’ αυτό με πρωτοβουλία του «Άνεμου Ανανέωσης» οργανώθηκε μια συστηματική εξερεύνηση στη Σίφνο για την καταγραφή και συλλογή σπόρων τοπικών ποικιλιών σε συμμετοχή του συνεργάτη της Τράπεζας Διατήρησης Γενετικού Υλικού γεωπόνου Ροίκου Θανόπουλου χωρίς κάποια χρηματοδότηση. Μέχρι τώρα έχουν γίνει τρεις αποστολές και έχουν γίνει συναντήσεις και συζητήσεις με 32 Σιφνιές και Σιφνιούς. Παράλληλα συγκεντρώθηκαν συνολικά 117 δείγματα από 30 διαφορετικά γεωργικά είδη. Τα 117 δείγματα κατανεμήθηκαν σε σιτηρά (6), όσπρια (38), κτηνοτροφικά φυτά (3), κηπευτικά (65) και διάφορα άλλα (5).
Άξια αναφοράς είναι το στάρι, το ρεβίθι, το λαθούρι, το συουσάμι, ο ήλιος και ο μεγάλος αριθμός κηπευτικών. Το νησί είχε δύο είδη για την παρασκευή της φάβας, από λαθούρι και άφκο. Το πρώτο έχει βρεθεί ενώ το δεύτερο αναζητείται. Τα δείγματα φυλάσσονται στον ψυκτικό θάλαμο της Τράπεζας Διατήρησης Γενετικού Υλικού στη Θεσσαλονίκη. Ενδιαφέρον επίσης παρουσιάζει η καταγραφή ονομάτων ποικιλιών συκιάς και αμπέλου που ανέρχονται σε 10 και 16 αντίστοιχα. Με τις σημερινές συνθήκες διατροφικής κρίσης και ασφάλειας ο ρόλος των τοπικών ποικιλιών θα πρέπει να επανεκτιμηθεί και να γίνουν ενέργειες για την διάσωση και αξιοποίηση τους. Οι τοπικές ποικιλίες διατηρούν τα ποιοτικά τους χαρακτηριστικά σε άρωμα και γεύση ενώ απαιτούν λιγότερο νερό και λίπασμα σε σχέση με τις εμπορικές ποικιλίες. Η καλλιέργεια τους για οικογενειακά κατανάλωση και εμπορική διάθεση, όπως συμβαίνει σε άλλες περιοχές, είναι εφικτή και για τη Σίφνο. Οι Σιφνιές και οι Σιφνιοί πρέπει να νιώθουν περήφανοι που τις διατηρούν και να σκεφτούν πως θα οργανώσουν την διάσωση και διάδοση τους στο νησί. Η έρευνα θα συνεχιστεί.
“Σκοπός αυτός της έρευνας – που θα συνεχιστεί – είναι η διάσωση και μακροχρόνια καλλιέργεια των Σιφνέικων ποικιλιών και γεωργικών πρακτικών σε μια κρίσιμη στιγμή κατά την οποία ο αγροτικός τομέας δοκιμάζεται και στα νησιά και ευρύτερα αλλά και βρισκόμαστε μπροστά σε μια σειρά προκλήσεων, όπως διατροφική ασφάλεια, κλιματική κρίση και αλλαγές στο μοντέλο διατροφής. Πέρα από τη μεγάλη αξία της προστασίας και διατήρησης – χρήσης των σπόρων για τη γεωργία και το περιβάλλον, είναι ιδιαίτερα μεγάλη η προσπάθεια ανάδειξης της πολιτιστικής διάστασης γεωργικών πρακτικών και τοπικών ειδών που συνδέονται με την μακροχρόνια ιστορία της τοπικής κοινωνίας.
Με δεδομένο μάλιστα ότι πολλοί παραδοσιακοί γεωργοί χάνονται – και μαζί τους πολύτιμη γνώση και εμπειρία – η καταγραφή καλών πρακτικών και η μακροχρόνια διατήρηση – καλλιέργεια και ανάδειξή τοπικών ποικιλιών είναι μια ευκαιρία για μια γεωργία με μέλλον στη Σίφνο, ίσως στο πλαίσιο μιας ολοκληρωμένης στρατηγικής για την ευρύτερη σιφνέικη οικονομία που λαμβάνει υπόψη και την κλιματική κρίση, με ότι προβλήματα αλλά και ευκαιρίες (για αλλαγές) προκαλεί. Λόγω της μοναδικότητάς τους στην ποιότητα, της πιθανόν καλύτερης ανθεκτικότητάς τους – λόγω προσαρμογής τους στο τοπικό κλίμα και στις περιβαλλοντικές και καιρικές συνθήκες του νησιού – απέναντι στις επιταχυνόμενες κλιματικές αλλαγές και της καλύτερης ανταπόκρισής τους στις νέες διατροφικές μας επιλογές μπορεί να ενισχυθεί σημαντικά η χρήση τους τόσο στην οικογενειακή κουζίνα όσο και στον τομέα της εστίασης και του τουρισμού. Η πολιτιστική και γενετική σημασία τους είναι υψηλή.
Η βιώσιμη καλλιέργεια τοπικών ποικιλιών σπόρων και δέντρων αλλά και η μακροχρόνια συντήρηση των ξερολιθιών μπορεί επίσης να συνδεθούν με μια ολοκληρωμένη κλιματική πολιτική, που πέρα από την αλλαγή του ενεργειακού μοντέλου αναγνωρίζει την ανάγκη ενίσχυσης της υγείας του εδάφους, της βιοποικιλότητας, της άμυνας απέναντι στα ακραία φαινόμενα με λύσεις που βασίζονται στη φύση (όπως οι ξερολιθιές) καθώς και της καλλιέργειας ειδών που αφαιρούν από την ατμόσφαιρα αέρια που συμβάλλουν στην αλλαγή του κλίματος – όπως πχ η καλλιέργεια της ελιάς συμβάλλει στην μεγαλύτερη – σε σχέση με άλλα είδη – δέσμευση διοξειδίου του άνθρακα από την ατμόσφαιρα, ενώ η καλλιέργεια οσπρίων συμβάλλει στην δέσμευση από την ατμόσφαιρα οξειδίων του αζώτου (που μετατρέπεται σε χρήσιμο για το έδαφος άζωτο).
Η σύνδεση της καλλιέργειας τοπικών ειδών (και η αξιοποίησής τους για διατροφή και παραγωγή γενικότερα προϊόντων υψηλής αξίας) καθώς και του σημαντικού ρόλου της ξερολιθιάς με μια στρατηγική για το κλίμα μπορεί να συνεισφέρει και σε συμπληρωματικά εισοδήματα για τους γεωργούς αλλά και για άλλα επαγγέλματα, ώστε να είναι και οικονομικά βιώσιμη η δραστηριότητα. Ιδιαίτερα σε περιοχές, όπως τα τουριστικά νησιά, όπου ο τουρισμός και τα έσοδα από τον τουρισμό λειτουργούν ανταγωνιστικά – για λόγους οικονομικής απόδοσης – ως προς οποιαδήποτε άλλη δραστηριότητα σήμερα. Αυτό όμως απαιτεί καλή γνώση των πολιτικών, συνεργασία με φορείς και συντονισμένη παρέμβαση σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο για αξιοποίηση υπαρχόντων χρηματο-οικονομικών εργαλείων από την Κοινή Αγροτική Πολιτική, την Κλιματική Στρατηγική και την Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία, τα ETS κλπ.
Η εισήγησή της Ελένης Τζιρτζιλάκη (nomadikiarxitektoniki.net) είχε τον τίτλο Σπόροι στον ντορβά και αγροτικό τοπίο: Ανθρωπολογικά στη θεωρία του σακιδίου (Elizabeth Fisher, Woman’s Creation) το πρώτο εργαλείο πολιτισμού ήταν ένας υποδοχέας, ένας μάρσιππος, ένας ντορβάς, όπως λέμε στη Σίφνο στον οποίον αποθήκευαν σπόρους ..
Στις Ινδίες γυναίκες όπως η Vandana Shiva δίνουν μεγάλο αγώνα για τη διατήρηση των παραδοσιακών ποικιλιών ενάντια στην εξαφάνιση τους από τις μεγάλες εταιρείες.
Στη Σίφνο από τις πρώτες κοινωνίες υπήρχε αναπτυγμένη γεωργία και στην μυκηναϊκή Ακρόπολη στης Μπαρώνας το Φρούδι περιοχή στα νοτιοδυτικά της Σίφνου με φυσικές πηγές νερού(φλέα Καλαμιτσίου) και εκτάσεις κατάλληλες για καλλιέργεια και κτηνοτροφία, μαζί με γεωργικά λίθινα εργαλεία βρήκαν και σπόρους.
Οι ξερολιθιές στην Σίφνο εδώ και αιώνες βρίσκονται παντού, και συγκρατούν το χώμα, οριοθετούν τα αγροκτήματα και έχουν πολλαπλά περιβαλλοντικά οφέλη, καθώς περιορίζουν τη διάβρωση, ενώ ταυτόχρονα επιτρέπουν τη φυσική διήθηση του νερού συμβάλλοντας στην αναπλήρωση του υδροφόρου ορίζοντα. Επιπλέον, οι σχισμές τους είναι το καταφύγιο και το ενδιαίτημα εντόμων, ερπετών και μικρών ζώων ενισχύοντας την βιοποικιλότητα. Οι ξερολιθιές, κατασκευασμένες με την πέτρα του τόπου και χωρίς συνδετικό υλικό (κονίαμα), έχουν το ελάχιστο περιβαλλοντικό αποτύπωμα και παραμένουν ένα από τα πιο βιώσιμα παραδοσιακά συστήματα διαχείρισης του αγροτικού τοπίου.
Για να συντηρηθούν οι ξερολιθιές, τα μονοπάτια και γενικότερα το αγροτικό τοπίο χρειάζεται να υπάρξει γεωργία. Χρειάζεται να αλλάξει η νοοτροπία της μόνης ανάπτυξης του τουρισμού. Είναι άμεση η σύνδεση του αγροτικού τοπίου, της γεωργίας και των παραδοσιακών ποικιλιών. Καλλιεργώ τη γη, καλλιεργώ τον πολιτισμό. Οι άνθρωποι που φυλάσσουν τους σπόρους είναι οι θεματοφύλακες του πολιτισμού και του τόπου. Υπάρχουν στη Σίφνο αρκετοί άνθρωποι που φυλάσσουν σπόρους που τους διατηρούν και τους καλλιεργούν. Αποτελούν ένα δίκτυο φροντίδας. Η συλλογή των σπόρων γίνεται μαζί με την συλλογή ιστοριών από τους ανθρώπους. Αναμεσά στους ανθρώπους που μιλήσαμε το περασμένο καλοκαίρι που στην έρευνα συνέβαλε και η Evemar Lopez, ήταν η Φλώρα Πατριάρχη που το σπίτι της και το κηπάρι της βρίσκονται στο Τρουλάκι, αγρότισσα και ποιήτρια και ο Αποστόλης Γεωργούλης που ζει στον Αρτεμώνα και είναι ένας από τους τρεις που καλλιεργεί στη Πουλάτη, μαζι με τον γιο του, Βαγγέλη. Επίσης θυμάμαι την Φλώρα Ναρλή Γεωργούλη την μητέρα του Μαρώ και τον Άγγελο Λουμίδη πατέρα του Γιάννη στο περιβόλι στο Άνω Πετάλι .
Είναι ένας άλλος τρόπος να σκεφτούμε το τοπίο, καθώς η φροντίδα έχει σχέση με τον τόπο και διασχίζει τον χρόνο.
Όπως τόνισε ο Νίκος Μπελλιός ο Πρωτογενής Τομέας Παραγωγής στην Ελλάδα, εδώ και πολλά χρόνια, είναι υπό διωγμόν. Η Συμφωνία Mercosur είναι απλώς η Ταφόπλακα κάθε ελπίδας για τον Πρωτογενή Τομέα. Η Σίφνος, με τις ιδιαίτερες δυσκολίες της, έχει μόνο προβλήματα και κανείς δεν θέλει ούτε και μπορεί να δώσει λύσεις. Ορεινό ανάγλυφο, μικροί κλήροι, υψηλό κόστος μεταφοράς από και προς, μικρή παραγωγή και χωρίς προοπτική τυποποίησης. Όλα αυτά θα μπορούσαν να είναι συγκριτικά πλεονεκτήματα. Βιολογικά, Πεντανόστιμα, Αγνά, χωρίς πολλά παιχνίδια με την χημεία και την βιολογία. Ήταν και είναι η βάση για την Ανάδειξη της Σίφνου σε γαστριμαργικό Παράδεισο.
Οι επιθετικές Τουριστικές Επενδύσεις στη Σίφνο στερούν από τον Παραγωγό τον Ζωτικό του Χώρο. Αυτές οι τεράστιες τουριστικές μονάδες, τεράστιες σε σχέση με το Μέτρο που ήταν πάντα ο κανόνας στη Σίφνο, με τις γεωτρήσεις τους στερούν το πολύτιμο υπόγειο νερό από κάθε πλάσμα, ζώο ή φυτό.
Οι νέοι στη Σίφνο δεν έχουν την δύναμη και την διάθεση να ασχοληθούν σοβαρά με τον Πρωτογενή Τομέα.
Στην εκδήλωση παραβρέθηκαν και πήραν τον λόγο πολλοί αγρότες. Αίσθηση ήταν στο τώρα, η εγκατάλειψη της αγροτικής και κτηνοτροφικής ζωής της Σίφνου καθώς συχνά αυτά τα δύο εναλλάσσονται. Αβοήθητοι, σχεδόν κυνηγημένοι για θέματα όπως τα ζώα, οι καλλιέργειες, από την ανάπτυξη του υπερτουρισμού, της μη σύνδεσης της αγροτικής ζωής με τον τουρισμό (αγροτουρισμός), με τους νέους κατοίκους -ιδιοκτήτες μεγάλων τουριστικών συγκροτημάτων στην ύπαιθρο- να ενοχλούνται από την αγροτική ζωή. Αβοήθητοι και από το κράτος που δεν ενισχύει την αγροτική παραγωγή στο νησί ( όπως το τυρί τοπικής προέλευσης μανούρα) ούτε και στην αδειοδότηση τυροκομείων .
Στην εκδήλωση δεν παραβρέθηκε, αν και είχε προσκληθεί, ο Δήμος Σίφνου που θα μπορούσε να φροντίσει για μια τράπεζα σπόρων στη Σίφνο.
Η εκδήλωση κατέληξε ότι θα υπάρχει συνέχεια στην έρευνα για τους σπόρους, στην καταγραφή και συλλογή σπόρων, και στην συλλογική διεκδίκηση των αγροτών στη Σίφνο.